Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 1029/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił G. M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie z jej skargi na postanowienie Wojewody Podkarpackiego z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uzupełnienia postanowienia.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji podniósł, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy G. M. oświadczyła, że jest osobą samodzielnie prowadzącą gospodarstwo domowe. Mieszka w domu o powierzchni 100 m2, w którym zajmuje część o powierzchni 50 m2, jest również właścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni 1,63 ha. Utrzymuje się z emerytury w kwocie 2.244 zł netto miesięcznie, nie posiada nikogo na utrzymaniu. Jej miesięczne wydatki to: 750 zł – żywność, 250 zł – leczenie, 450 zł – utrzymanie domu, 100 zł – odzież, 60 zł – środki higieny osobistej, 64 zł – podatki i opłaty,400 zł- bieżące remonty mieszkania, 120 zł - telefon, 50 zł – opłaty sądowe
Postanowieniem z dnia 10 grudnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w zakresie uznając, że sytuacja majątkowa skarżącej pozwala na poniesienie związanych z tym kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W ustawowo przewidzianym do tego terminie G. M. złożyła sprzeciw od wyżej opisanego postanowienia, wnosząc o jego uchylenie w całości. W uzasadnieniu zakwestionowała ocenę jej sytuacji finansowej. Podkreśliła, że wszystkie dane dotyczące jej sytuacji materialnej oraz wydatków miesięcznych, są zgodne z prawdą i zostały potwierdzone przesłanymi dowodami. Jednocześnie podkreśliła, ze w miarę możliwości dokonuje oszczędności, które przeznacza na opłaty sądowe w sprawach z jej skarg. Podnosi, że wbrew twierdzeniu Sądu, nie jest w stanie wynająć profesjonalnego pełnomocnika do sporządzenia skargi kasacyjnej.
Biorąc pod uwagę, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku w utrzymaniu siebie i rodziny zgodnie, Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej zwanej "P.p.s.a."). Stwierdzono, że wysokość ponoszonych przez skarżącą wydatków wskazuje na to, że jej potrzeby są zaspokajane w stopniu większym aniżeli konieczny, co uzasadnia przekonanie, że skarżąca posiada możliwości płatnicze pozwalające jej na uzyskanie oszczędności potrzebnych do pokrycia kosztów związanych z dochodzeniem swoich praw przed Sądem, a w niniejszej sprawie dotyczących kosztów związanych z ustanowieniem fachowego pełnomocnika.
Sąd podkreślił, że przyznanie prawa pomocy nie może zmierzać do ochrony majątku skarżącej. Sam fakt, że wyliczone przez nią wydatki w pełni pokrywają uzyskiwane dochody nie oznacza, że znajduje się ona w sytuacji uzasadniającej skorzystanie z pomocy państwa. Wśród wymienionych wydatków skarżąca podała kwotę 400 zł, jaką ponosi w związku z bieżącymi remontami mieszkania. Nie wskazała, że ponoszone przez nią w tym zakresie wydatki są konieczne ze względu na stan budynku, np. istniejące zagrożenie. Określiła je mianem bieżących i wymieniła je wśród wydatków ponoszonych stale, miesięcznie, co wskazuje raczej na to, że związane są one z ulepszeniem budynku.
W związku z tym ich ograniczenie, chociażby na czas prowadzenia postępowania przed Sądem, nie wiązałoby się z zagrożeniem i pozwoliłoby na pokrycie wynagrodzenia fachowego pełnomocnika. W związku z powyższym należy zauważyć, że ponosi ona koszty utrzymania przeciętnego obywatela, które są w całości zaspokajane otrzymywaną emeryturą. Ponadto stan majątkowy skarżącej tj. fakt posiadania nieruchomości rolnej o powierzchni 1,63 ha, wskazuje na to, że posiada ona ewentualne źródło zaspokojenia niezbędnych potrzeb bez konieczności sięgania do środków z budżetu państwa.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła G. M., wnosząc o jego uchylenie. Skarżąca wskazała, że Sąd błędnie ocenił sytuację skarżącej. Wskazano, że wszelkie oszczędności w wydatkach miesięcznych w wysokości 100 zł gromadzone są i wydawane na opłaty sądowe w innych sprawach toczących się przed WSA w Rzeszowie. Strona podniosła, iż ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika do sporządzenia skargi kasacyjnej jest konieczne, bowiem nie posiada ona wiedzy prawniczej, jak również doświadczenia procesowego, celem realizacji konstytucyjnego prawa do obrony.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy, że wykładnia użytego przez ustawodawcę w cytowanym przepisie określenia: "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W świetle przedstawionych przez stronę w niniejszej sprawie okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż skarżąca nie wykazała, że spełnione zostały ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Mając bowiem na względzie sytuację majątkową skarżącej, uznać należało, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych przyznanie prawa pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym i jest ona stosowana w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Biorąc zaś pod uwagę wysokość stałego miesięcznego dochodu skarżącej (2.244 zł netto) oraz posiadany majątek (własność nieruchomości rolnej 1,63 ha oraz domu o powierzchni 100 m2), nie sposób uznać, iż zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
W tych okolicznościach nie sposób przyjąć, by konieczność ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika stanowiła dla skarżącej barierę w dostępie do sądu. Brak zatem podstaw do przyznania stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Odnosząc się natomiast do argumentów zawartych w zażaleniu należy wskazać, że skarżąca nie podniosła żadnych okoliczności, które pozwalałyby na podważenie ustaleń, poczynionych przez Sąd pierwszej instancji, co do jej stanu majątkowego i rodzinnego, a które skutkowałyby stwierdzeniem, iż istnieją podstawy do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Okoliczność prowadzenia przez stronę licznych postępowań nie stanowi sama z siebie przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona decydując się bowiem na prowadzenie postępowań sądowych musi liczyć się z tym, że każde z nich będzie wiązało się z obowiązkiem partycypowania w jego kosztach i związanych z tym wydatków.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia