Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 stycznia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 2470/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania K. K. i B. K. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że w K. K. i B. K. w dniu 31 sierpnia 2015 r. wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Po bezskutecznym wezwaniu do nadesłania w terminie 7 dni wniosku na obowiązującym formularzu, zarządzeniem z dnia 15 października 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie pozostawił wniosek bez rozpoznania.
W dniu 16 października 2015 r. do Sądu wpłynął wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, złożony na aktualnym formularzu PPF. We wniosku podano, że:
- we wspólnym gospodarstwie domowym pozostają skarżący oraz dwie córki;
- stan majątkowy przedstawia się następująco: dom o pow. 70 m2 o wartości ok. 70.000 zł, nieruchomość rolna (o pow. 3,30 ha, w tym 0,35 ha lasu), budynek gospodarczy murowany, dwa budynki gospodarcze drewniane, podstawowe narzędzia do produkcji rolnej i dwa cielaki opasowe;
- łączne dochody wynoszą 825 zł;
- wydatki wynoszą 785 zł; z dołączonej do wniosku kserokopii decyzji z dnia [...] września 2015 r. wynika, że córkom skarżących przyznano zasiłki rodzinne w wysokości 129 zł i 118 zł miesięcznie (od 1 listopada 2015 r. do 31 października 2016 r.) oraz dodatki do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła, w wysokości po 63 zł miesięcznie (od 1 listopada 2015 r. do 30 czerwca 2016 r. i od 1 września 2016 r. do 31 października 2016 r.).
Ponadto, po otrzymaniu zarządzenia o pozostawieniu wniosku bez rozpoznania, skarżący wnieśli sprzeciwy od tego zarządzenia, wnosząc o rozpoznanie wniosku złożonego na aktualnym formularzu.
Pismami z dnia 27 listopada 2015 r. wezwano skarżących do nadesłania w terminie 14 dni m.in. zaświadczenia z właściwego biura powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wskazującego, czy (jeśli tak, to ewentualnie jakie i w jakiej wysokości) w latach 2014 i 2015 otrzymali płatności bezpośrednie lub inne świadczenia wypłacane przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. W odpowiedzi na wezwanie nie nadesłano stosownego zaświadczenia, lecz kserokopie decyzji w tym przedmiocie.
Uzasadniając odmowę przyznania skarżącym prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd podniósł, że w odpowiedzi na wezwanie Sądu wnioskodawcy nie nadesłali żądanego zaświadczenia z właściwego biura powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, lecz kserokopie decyzji w przedmiocie przyznanych płatności. W ocenie Sądu nadesłanie kserokopii decyzji może jednak nie odzwierciedlać stanu rzeczywistego (np. wskutek ewentualnego ich uchylenia). W związku z tym nie można ocenić możliwości płatniczych Wnioskodawców.
Zażalenia na powyższe postanowienie wnieśli K. K. i B. K. Skarżący podnieśli, że ubiegając się o przyznanie prawa pomocy dołożyli wszelkiej staranności, tj. złożyli wymagane dokumenty, oświadczenia, zaświadczenia, decyzje Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa za 2013 i 2014 r. oraz decyzje Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej o przyznaniu zasiłku rodzinnego. Skarżący wyrazili zdziwienie żądaniem zaświadczenia z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, skoro załączyli otrzymane decyzje. Do zażalenia dołączyli ponadto ww. decyzje, oświadczając, że są one prawomocne. Odnosząc się do kwestii ich uchylenia wyjaśnili, że uchylona została decyzja za 2009 r. i obciążono ich kwotą 1651,98 zł, co wpłynęło na zmniejszenie płatności za 2014 r. Skarżący wyrazili także stanowisko, że rozpatrywanie wniosku w odniesieniu do płatności Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, która stanowi rekompensatę poniesionych kosztów produkcji rolnej w danym roku, nie odzwierciedla dochodu rolnika. Dla oceny sytuacji finansowej miarodajne powinny być natomiast zaświadczenie z urzędu skarbowego czy też fakt przyznania pomocy społecznej, na potrzeby czego wyliczano dochód rodziny przypadający na osobę. Dodali, że nie mają oni środków na opłatę obowiązkowej składki KRUS za IV kwartał 2015 r., w wysokości 780 zł, której termin zapłaty upłynął z końcem października ubiegłego roku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenia zasługują na uwzględnienie.
Przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: p.p.s.a., przewidują możliwość przyznania stronom postępowania prawa pomocy, przy czym prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 2 p.p.s.a) lub częściowym, który obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (art. 245 § 3 p.p.s.a.).
Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dodatkowo, jeśli oświadczenie strony zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji, uznając informacje zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy za niewystarczające, skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżących do nadesłania dodatkowych informacji i poparcia ich stosownymi dokumentami źródłowymi. Wśród wymaganych przez Sąd dokumentów było m.in. zaświadczenia z właściwego biura powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wskazującego, czy (jeśli tak, to ewentualnie jakie i w jakiej wysokości) w latach 2014 i 2015 otrzymali płatności bezpośrednie lub inne świadczenia wypłacane przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że kluczowym i jedynym argumentem przemawiającym w ocenie Sądu pierwszej instancji za odmową przyznania skarżącym prawa pomocy we wnioskowanym zakresie było nieprzedłożenie przez skarżących żądanego zaświadczenia dotyczącego płatności bezpośrednich lub innych świadczeń otrzymanych z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Ze stanowiskiem tym nie sposób się zgodzić.
Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia bezsprzecznie wskazuje, że Sąd pierwszej instancji nie dokonał rzetelnej analizy sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych skarżących. Sąd w orzeczeniu podniósł jedynie kwestię nienadesłania stosownego zaświadczenia Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, którego brak, jego zdaniem, uniemożliwia dokonanie oceny możliwości płatniczych skarżących. W żaden sposób nie odniósł się jednak do pozostałych informacji przedstawionych przez skarżących we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz załączonych do niego, jak i nadesłanych na późniejszym etapie dokumentów.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego materiał zebrany w ramach postępowania w przedmiocie przyznania prawa pomocy jest wystarczający do oceny możliwości płatniczych skarżących. Zgodzić trzeba się z argumentami podniesionymi w rozpoznawanych zażaleniach, że skarżący dołożyli należytej staranności w niniejszym postępowaniu. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący szczegółowo podali informacje wymagane w urzędowym formularzu - stan rodzinny gospodarstwa domowego, posiadany majątek, zestawienie dochodów oraz wysokość zobowiązań i stałych wydatków. Do wniosku dołączyli dokumenty, jakie w ich ocenie mogły okazać się pomocne przy ocenie stanu majątkowego, dochodów oraz stanu rodzinnego: m.in. zaświadczenie o wielkości użytków rolnych i o posiadanych nieruchomościach, zaświadczenia z urzędu skarbowego, decyzję o przyznaniu zasiłku rodzinnego i dodatków do niego, zaświadczenia o trwającej nauce córek skarżących (wraz z umową o świadczenie usług edukacyjnych), rachunek za telefon. Skarżący nie uchylali się od wykonania zobowiązania Sądu wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a., przedstawili bowiem żądane przez Sąd dokumenty: wyciągi z rachunku bankowego z okresu ostatnich 4 miesięcy, zaświadczenie dot. posiadanych przez Krzysztofa Krakowskiego nieruchomości oraz decyzje w sprawie przyznania płatności bezpośrednich na rok 2013 i 2014. Sąd z niezrozumiałych powodów skupił się natomiast na kwestii sposobu udokumentowania wysokości świadczeń przyznanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, zupełnie pomijając inne posiadane informacje i dokumenty podlegające ocenie pod kątem zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Powyższe okoliczności skutkują uznaniem, że wniosek K. K. i B. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie został należycie rozpoznany.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd powinien rozważyć, czy w świetle całości zgromadzonych dowodów (w tym także przedłożonych na etapie postępowania zażaleniowego) skarżący dysponują dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów postępowania i ustanowienie adwokata. Sąd nie powinien jednocześnie odmawiać wartości dowodowej przedstawionym przez skarżących decyzjom Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Wskazać bowiem należy, że ocena wartości dowodowej tych dokumentów powinna być dokonana pod kątem nie formy, lecz treści w nim zawartych. Dopiero tak przeprowadzona ocena sytuacji majątkowej skarżących pozwoli na stwierdzenie, czy skarżący spełniają przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.