Uzasadnienie
W piśmie z dnia [...] lipca 2014 r. Pani D. W., M. W., M. W., i J. W. (dalej jako skarżący) wnieśli skargę na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2014 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Trzebnicy z dnia [...] września 2012 r. nr [...], znak: [...]. Następnie w dniu [...] września 2014 r. do WSA w Warszawie wpłynął wniosek D. W. i M. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych.
Z informacji zawartych we wniosku wynikało, że skarżący wspólnie prowadzą gospodarstwo domowe i utrzymują się z dochodów uzyskiwanych z tytułu emerytur o łącznej wysokości 2781 zł miesięcznie. Skarżący są współwłaścicielami działki nr [...] i nr [...] o powierzchni [....] m² w N. i nie posiadają domu, mieszkania, innych nieruchomości, zasobów pieniężnych oraz przedmiotów wartościowych. Skarżący oświadczyli też, że w domu nie posiadają ogrzewania ani wody, nikt z nimi nie mieszka i nie prowadzi gospodarstwa rolnego.
Wnioskodawcy wezwani w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.) do złożenia dodatkowych wyjaśnień wskazali, że mieszkają w N. w mieszkaniu nr [...], nie stać ich na kserowanie pism procesowych oraz na wykup leków, zajmowane mieszkanie ma pow. [...] m2. Zaznaczyli, że wymówiono im prawo jego zamieszkiwania i orzeczono eksmisję. Dodali, że czasami nie mają na chleb, bo muszą płacić za prowadzone sprawy. Nie korzystają z urlopów, wczasów, podobnie jak ich dzieci, nie mają pojazdów mechanicznych poza rowerami, nie korzystają z pomocy dzieci, ani organizacji społecznych, nie mają rachunków bankowych i nikt ze skarżącymi nie prowadzi gospodarstwa domowego.
Do wyjaśnień załączone zostały kopie przekazów świadczeń z ZUS z których wynika, że łącznie netto dochód strony to 2781,05 zł. oraz kopie dokumentów PIT za 2013 r., z których wynika, że M. W. osiągnął w 2013 r. dochód [...] zł., a D. W. [...] zł.
Postanowieniem z dnia 31 października 2014 r. sygn. akt VII SA/Wa 1586/14 starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Na skutek wniesionego sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 1586/14, odmówił przyznania D. W. i M. W. prawa pomocy we wnioskowanym przez nich zakresie.
Sąd wyjaśnił, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ostatecznie do sądu należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Sąd może kierować się w tym względzie wyłącznie przesłankami wynikającymi z art. 246 P.p.s.a.
Sąd uznał, że z przedstawionego przez wnioskujących opisu stanu majątkowego nie wynika, aby ich sytuacja materialna była tak trudna, aby powodowała konieczność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd zauważył także, że pomimo wezwania do nadesłania dodatkowych wyjaśnień, skarżący nie podali, jakie ponoszą miesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania i rodziny (żywność, opłaty stałe, media). Sąd podkreślił, że jest to informacja istotna, gdyż dopiero porównanie koniecznych wydatków z dochodami pozwoli na prawidłową ocenę możliwości materialnych strony. Brak informacji o kosztach utrzymania wnioskodawców nie pozwala na ocenę, na jakim poziomie kształtują się ich możliwości finansowe.
Sąd zwrócił uwagę, że lakoniczność wniosku o przyznanie prawa pomocy i pism skarżących dotyczących prawa pomocy uniemożliwia dokonanie obiektywnej oceny ich sytuacji majątkowej, a tym samym odbiera im możliwość ewentualnego uzyskania prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, Sąd doszedł do wniosku, że sytuacja majątkowa i rodzinna skarżących pozwala na uiszczenie kosztów na obecnym etapie postępowania, tj. wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł.
Sąd wskazał również, że skarżący decydując się na prowadzenie sprawy na drodze sądowej powinni liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i przez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych skarżący sobie nie zapewnili i we własnej ocenie ich nie posiadają, to okoliczność ta nie powoduje, że prawo pomocy należy im przyznać.
Sąd podniósł, że skarżący wprawdzie zainicjowali wiele postępowań sądowych jednak przyznanie prawa pomocy nie jest uzależnione od ilości toczących się spraw przed sądem, lecz wyłącznie od sytuacji finansowej skarżących, którą Sąd ocenił, jako umożliwiającą uiszczenie wpisu od skargi.
W dniu [...] lutego 2015 r. D. i M. W. złożyli zażalenie na powyższe postanowienie WSA w Warszawie z dnia 13 stycznia 2015 r., zaskarżając je w całości i wnosząc o jego uchylenie bądź zmianę poprzez przyznanie im prawa pomocy.
W zażaleniu skarżący podnieśli, że postanowienie to jest niesprawiedliwe bowiem Sąd uznał ich wyjaśnienia za nieprawdziwe, mimo że złożyli wszelkie wyjaśnienia i wykazali wszystkie dochody. Z przekazanych informacji, zdaniem żalących się wynika, że znajdują się oni w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej i nie są w stanie opłacać spraw bez uszczerbku koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Podnieśli, że organ bezprawnie pozbawił ich prawa przeprowadzenia rozprawy administracyjnej a Sąd wezwał do uiszczenia 200 zł wpisu sądowego zamiast 100 zł. Zdaniem skarżących odmowa prawa pomocy przez Sąd w sytuacji naruszeń prawa przez GINB powoduje, że Sąd "podburza organ do czynienia im krzywd materialnych". Stwierdzili, że gdyby Sąd odrzucał skargi organów a nie ich, to nie kierowaliby oni tylu spraw do sądu i nie żebrali o pomoc.
W ocenie skarżących Sąd dba o interes Skarbu Państwa pozbawiając ich prawa pomocy nie uwzględnia zaś interesu społecznego, publicznego i Skarbu Państwa przystając na bezprawne, w ich ocenie, działania organów nadzoru budowlanego.
Zarzucili także, że Sąd oceniając ich wyjaśnienia powinien wiedzieć ile kosztuje utrzymanie obywatela na poziomie minimum socjalnego. Zakwestionowali zasadność składania rachunków świadczących o kosztach związanych z ich utrzymaniem. Wskazali także, że w wielu sprawach kierowanych przeciwko GINB ich skargi są odrzucane przez Sądy i zamiast pomocy gnębi się ich zmuszając do składania kasacji, po to by chronić nadużycia GINB. Stwierdzili, że są pozbawieni prawa do minimum socjalnego i zmuszani do uporczywego żebractwa.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych (prawo pomocy w zakresie częściowym) następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.).
Zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.
Na mocy art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Mając powyższe na uwadze Sąd I instancji prawidłowo wskazał, że to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej tej szczególnej pomocy, jaką jest prawo pomocy. Tylko od tego jakich argumentów strona użyje uzasadniając swój wniosek zależy, czy uzyska przedmiotowe wsparcie, przy czym argumentacja ta powinna być ukierunkowania na przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazywanie na inne okoliczności nie powoduje, że wniosek jest prawidłowo uzasadniony. Podobnie sprawa wygląda, jeżeli chodzi o udokumentowanie twierdzeń zawartych we wniosku. Jeżeli ocena wniosku nasuwa wątpliwości, to stosownie do art. 255 P.p.s.a. Sąd może wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych oświadczeń, dostarczenia dokumentów potwierdzających stan majątkowy, dochody lub stan rodzinny. Gdy zainteresowany otrzymaniem prawa pomocy zaniecha współpracy w tym zakresie, to Sąd traci możliwość dokonania obiektywnej oceny rzeczywistej sytuacji, w jakiej się ów znajduje, co skutkuje niewyjaśnieniem okoliczności sprawy i odmową udzielenia prawa pomocy.
Ponadto wniosek oraz dokumenty i oświadczenia są weryfikowane przez Sąd pod względem ich wiarygodności. Uznanie ich za niewiarygodne uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Jak wynika z zaskarżonego postanowienia to brak stosownej dokumentacji przedstawiającej rzeczywiste koszty utrzymania wnioskujących oraz brak wiarygodnej argumentacji wniosku o przyznanie prawa pomocy sprawiły, że Sąd nie miał podstaw prawnych by w oparciu o przesłanki z art. 246 P.p.s.a. uwzględnić wniosek i przyznać prawo pomocy w zakresie żądanym przez strony.
Zdaniem NSA Sąd I instancji dysponując wyłącznie dokumentacją uzyskiwanych przez wnioskodawców dochodów pochodzących z otrzymywanej przez nich co miesiąc emerytury w łącznej kwocie 2781,05 zł oraz kopią dokumentów PIT za 2013 r. z których wynika, że M. W. osiągnął w 2013 r. dochód [...] zł., a D. W. [...] zł, prawidłowo uznał, że wnioskujący o zwolnienie z kosztów sądowych w kwocie 200 zł są w stanie uiścić wpis sądowy w tej wysokości bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Należy zauważyć, że mimo wezwania wnioskodawców do przedstawienia określonych danych i dokumentów na ich potwierdzenie (k.
22) Sąd otrzymał opis sytuacji materialnej skarżących (k. 79-80), z którego nie wynika, czy uiszczenie kosztów wpisu prowadziłoby do uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Co prawda wskazuje się tam na trudną sytuację mieszkaniową (brak wody i ogrzewania w lokalu, wypowiedzenie umowy najmu lokalu i eksmisja) lecz nie sposób stwierdzić, czy okoliczności te wynikają z sytuacji finansowej wnioskodawców, czy też są wynikiem innych działań prawnych osób trzecich. Skarżący wskazali, że nie korzystają z pomocy społecznej ani z pomocy innych osób w tym dzieci. Twierdzą też, że nie stać ich na chleb, czy leki bo muszą opłacić sprawy lub zrobić ksero bądź nadać list. Oświadczenia te jednak nie zostały poparte dokumentami źródłowymi. Same twierdzenia zainteresowanych stron nie mogą stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy, jeśli w ocenie Sądu są mało wiarygodne, co miało miejsce w niniejszej sprawie. W tej sytuacji Sąd dysponując dokumentacją o dochodzie gospodarstwa domowego złożonego z 2 osób, przy braku udokumentowanych wydatków, z doświadczenia życiowego wywodząc, iż część tego dochodu idzie na leki, opłaty za mieszkanie i media, wyżywienie nie miał podstaw twierdzić, że wnioskujący opłacając wpis 200 zł poniosą uszczerbek w swoim utrzymaniu. Zauważyć wypada, że wnioskujący w zażaleniu nadal podtrzymują stanowisko, iż żądanie przez Sąd dodatkowej dokumentacji na potwierdzenie ponoszonych przez nich wydatków jest nieuzasadnione. Tym samym należy uznać, że skarżący sami pozbawiają się możliwości uzyskanie prawa pomocy kwestionując podstawy jego udzielenia.
Zasadnie też Sąd I instancji wskazał na brak podstaw do udzielenia prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych w sytuacji licznych procesów sądowych zainicjowanych przez skarżących. Okoliczność, że strona wywołuje swoim działaniem prowadzenie wielu postępowań sądowych samo w sobie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy ponieważ to szczególna sytuacja materialna strony ma uzasadniać udzielenie takiej pomocy. Muszą zaistnieć sytuacje, które mając wpływ na sytuację finansową strony pozwolą stwierdzić, że w tych okolicznościach strona spełnia wymogi z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
Prawo pomocy ma umożliwić osobom ubogim skorzystanie z prawa do sądu. Prowadzenie szeregu spraw, które wiążą się z obowiązkiem ponoszenia kosztów nie zwalnia z obowiązku ich ponoszenia. Świadome doprowadzenie do sytuacji, kiedy strona wobec wielu prowadzonych postępowań nie ma na swoje utrzymanie jest działaniem nieracjonalnym i nie zasługuje na aprobatę poprzez udzielenie jej prawa pomocy.
Stwierdzić należy, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżących, licznych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa (por. Postanowienie NSA z 3 lutego 2015 r., sygn. akt I OZ 61/15, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nawet gdyby przyjąć, że wydatki na koszty prowadzenia wielu postępowań zubożyły stronę i nie była ona w stanie opłacić kosztów obecnie prowadzonej sprawy, to prawa pomocy nie należało by udzielać, bowiem skarżący nie przedstawili wiarygodnych danych o wydatkach ponoszonych z tytułu prowadzonych postępowań. Nie wiadomo, czy w związku z tym znaleźli się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji ocena wpływu ponoszonych z tego tytułu kosztów na aktualną sytuację materialną wnioskodawców stała się również niemożliwa.
W ocenie NSA, podnoszone w zażaleniu zarzuty w zakresie zawyżenia wpisu, odrzucania skarg przez sądy i konieczność inicjowania i ponoszenia kosztów wniesienia skargi kasacyjnej nie mają wpływu na skarżone postanowienie dotyczące prawa pomocy i w związku z tym Sąd nie odnosił się do tych zarzutów.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skarżących za bezzasadne i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.