Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 21 lutego 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 96/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w sprawie z jego skargi na przewlekłe prowadzenie przez Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie postępowania w sprawie samowoli budowlanej budynku gospodarczego.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, A. Z. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie wskazanego imiennie adwokata. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki 111,54 m2", mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha. Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Podniósł, iż jest osobą ubogą, co wynika z przedłożonego do WSA w Olsztynie z szeregu wniosków o prawo pomocy i dowodów źródłowych w postaci oświadczeń, zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy w B. oraz wydruków z konta bankowego ROR o stanie i zgromadzonych środkach finansowych.
Referendarz sądowy WSA w Olsztynie postanowieniem z dnia 3 stycznia 2013 r. odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że w niniejszej sprawie odstąpiono od wezwania wnioskodawcy do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych, poprzestając na uwzględnieniu materiału dowodowego zgromadzonego w innych jego sprawach. W tej sytuacji w poczet materiału dowodowego niniejszej sprawy włączono ze sprawy o wskazanej wyżej sygnaturze II SA/Ol 459/12 wezwanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 8 października 2012 r. i odpowiedź wnioskodawcy z dnia 26 października 2012 r. wraz z załącznikami. W piśmie tym wnioskodawca podniósł, iż "nie posiada źródeł dochodu i tym samym jest jednoznaczne, iż (...) nie ma źródła utrzymania".
W konsekwencji nie jest w stanie go wykazać za poszczególne miesiące 2012 r. Potwierdzają to, jak wskazał, załączone do pisma zaświadczenia z urzędu pracy oraz z urzędu skarbowego, zgodnie z którymi jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie figuruje w ewidencji osób prowadzących działalność gospodarczą organu podatkowego oraz w ewidencji podatników podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu działów specjalnych produkcji rolnej. Odnosząc się do kwestii posiadanych nieruchomości, wnioskodawca wskazał, iż w mieszkaniu mieszka, natomiast w odniesieniu do pozostałych nieruchomości, że budynek do rozbiórki ze względu na jego stan techniczny nie jest wykorzystywany "w jakimkolwiek kierunku", natomiast "z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to (...) niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Podniósł, iż nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej, ani do działalności gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać.
W uzasadnieniu postanowienia referendarza wskazano na brak wykazania aktualnego źródła utrzymania i finansowania ponoszonych przez wnioskodawcę wydatków oraz zaniechanie wyjaśnienia sposobu użytkowania nieruchomości będących jego własnością. W postanowieniu podkreślono, że wnioskodawca posiada wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzą łącznie cztery nieruchomości. Skarżący zaś nie wykazał, że przy pomocy tego majątku nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Z uwagi na brak wiedzy o rzeczywistych źródłach finansowania wnioskodawcy i wysokości posiadanych środków, nie było możliwe ustalenie faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawcy, co wykluczyło możliwość przyznania wnioskowanego prawa.
W wyniku rozpoznania sprawy na skutek złożonego sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 21 lutego 2013 r. odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy.
Jak podkreślił Sąd, z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy i załączonych do niego kopii dokumentów wynika, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, nie uzyskuje żadnego dochodu, a źródłem jego utrzymania jest uprawa nieruchomości rolnej. Skarżący jest właścicielem mieszkania o pow. ok. 36 m2, budynku do rozbiórki o pow. 111,54 m2 i nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha. Nie posiada natomiast oszczędności i przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie 436,32 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Z włączonego do akt niniejszej sprawy pisma skarżącego z dnia 26 października 2012 r., złożonego w odpowiedzi na wezwanie m.in. w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 459/12 wynika, że nie wyjaśnił on wszystkich istotnych kwestii dotyczących jego sytuacji materialnej.
Oceniając powyższe Sąd stwierdził, że skarżący w zasadzie uniemożliwił Sądowi dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Skarżący, podnosząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która - jak zaznaczył – "prawnie nie może skarżącego zaliczyć w poczet swojego gospodarstwa domowego". Nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie.
Ponadto, bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. W tym miejscu Sąd podkreślił, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego.
Jednocześnie, jak podkreślił Sąd, fakt posiadania nieruchomości musi być w każdej sprawie oceniany indywidualnie. Istotny jest bowiem rodzaj nieruchomości, ich przeznaczenie, stan, sytuacja prawna, wartość, a także możliwość uzyskania z tych nieruchomości dochodu odpowiedniego na pokrycie kosztów postępowania.
Wskazując na powyższe Sąd podkreślił, że skarżący jest właścicielem mieszkania i trzech działek o powierzchni 403 m2, 500 m2 i 5.000 m2. Z treści znajdujących się w aktach sprawy kopii aktów notarialnych wynika, że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń, jedna działka jest zabudowana zakwalifikowanym do rozbiórki budynkiem mieszkalnym, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału.
Skarżący nie wskazał bowiem w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Skarżący podał jedynie, że w mieszkaniu mieszka, budynek do rozbiórki ze względu na jego stan techniczny nie jest wykorzystywany "w jakimkolwiek kierunku", zaś "z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to (...) niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Podniósł, iż nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej ani do działalności gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać. Wyrażając stanowczy sprzeciw przeciwko sprzedaży należących do niego nieruchomości, wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje ich w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje.
Dalej Sąd stwierdził, że w sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W warunkach niniejszej sprawy skarżący, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Znajdujące się w aktach sprawy pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Podkreślenia natomiast wymaga, że jeżeli fakty, które wnioskodawca podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06).
Sąd uznał zatem, że skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób nie budzący wątpliwości, to wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków.
W zażaleniu na powyższe postanowienie A. Z. podniósł liczne zarzuty, w szczególności zarzucił naruszenie:
- - art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez bezpodstawne jego niezastosowanie i bezprawne uznanie o możliwości odstąpienia od wezwania strony skarżącej w zakresie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy do przedłożenia dodatkowych dowodów czy też wyjaśnień, w sytuacji, gdy Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie uprawdopodobnił w sposób niebudzący wątpliwości, iż jego sytuacja uprawnia go do uzyskania prawa pomocy,
- - art. 255 w zw. z art. 256 pkt 2 w zw. z art. 141 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez wadliwość przyjęcia, że skarżący sam bez wezwania referendarza sądowego powinien wykazać swoje wydatki,
- - art. 255 w zw. z art. 256 pkt 2 w zw. z art. 141 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez przyjęcie, że skarżący uchylił się od przedstawienia żądanych w trybie art. 255 ustawy informacji na zarządzenie z dnia 8 października 2012 r., w sytuacji gdy nigdy w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 96/12 nie był kiedykolwiek wzywany jakimkolwiek zarządzeniem i to w dacie 8 października 2012 r., w sytuacji gdy wniosek o pomoc skarżący wniósł w dniu 28 grudnia 2012 r.
- - art. 252 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez stwierdzenie, że skarżący nie wypełnił wniosku w prawem przewidzianej formie oraz przyjęcie, że skarżący nie wykazał wydatków pokrywanych w jego utrzymaniu przez rodzinę niegospodarującą wspólnie ze skarżącym i niezaliczającej się według wniosku do rodziny wnioskodawcy,
- - art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez wadliwość działań podjętej oceny zasadności wniosku i oparcie odmowy przyznania prawa pomocy na nieobiektywnych wywodach niemających oparcia w przepisach oraz faktach sprawy,
- - art. 245 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez niezasadne i gołosłowne przyjęcie, że skarżący nie spełnia w ogóle warunków faktycznych i prawnych, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy,
- - art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi polegające na wadliwym uznaniu, że skarżący może ponieść koszty wnioskowanej pomocy,
- - art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi przez uznanie, że skarżącemu nie przysługuje pomoc we wnioskowanym zakresie,
- - art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi polegające na uznaniu przez Sąd, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, gdy złożonym wnioskiem wykazał, że wystarczających środków nie posiada, ani też nie ma realnych możliwości ich zdobycia,
- - art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez jego wadliwą wykładnię, bowiem odmowa przyznania prawa pomocy może odbyć się jedynie wtedy, gdy strona nie spełnia warunków ustawowych do przyznania wnioskowanej pomocy,
- - art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez przyjęcie, że zawarte w przekazanych dokumentach informacje o stanie majątkowym skarżącego nie stanowią wystarczających przesłanek do przyznania prawa pomocy, jak również przyjęcie, że skarżący nie przedstawił niebudzących informacji o stanie majątkowym,
- - art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 w zw. z art. 141 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez uznanie, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został uzupełniony w sposób prawidłowy,
- - art. 235 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez przyjęcie, że skarżącemu nie może być przyznana pomoc we wnioskowanym zakresie,
- - art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez niewyjaśnienie dlaczego Sąd rozstrzygał sprawę na podstawie akt innej sprawy,
- - art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi polegające na wadliwości uznania, iż instytucja prawa pomocy może być ograniczona w sposób dowolny i z naruszeniem prawa art. 6 EKPCz.
Wskazując na powyższe skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia przez przyznanie prawa pomocy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Instytucja prawa pomocy ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że z konstrukcji powołanego przepisu wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy, że – jak przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych - wykładnia użytego przez ustawodawcę w cytowanym przepisie określenia: "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy.
Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Wyczerpujący opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych pozwala Sądowi w pełni określić i ocenić sytuację strony, która ubiega się o to prawo.
Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeśli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie jako prawidłowe i uzasadnione należy uznać działania Sądu pierwszej instancji polegające na zaniechaniu wezwania wnioskodawcy na mocy art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych dokumentów.
Skarżący wielokrotnie bowiem odwoływał się do dokumentów złożonych w innych sprawach, stąd też analizując jego sytuację materialną i rodzinną, Sąd, zgodnie z sugestiami strony, oparł się również na dokumentach znajdujących w aktach innych spraw. Pomimo jednak uwzględnienia tych dokumentów, informacje jakimi dysponował Sąd okazały się niewystarczające dla przyznania skarżącemu prawa pomocy. Nie zostało bowiem wyjaśnione jakimi środkami pieniężnymi dysponuje skarżący oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości wydatki ponosi.
W związku z powyższym należało uznać, że wobec faktu niewykazania przez skarżącego, iż spełnia on przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie, zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.