Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2008 r., sygn. akt II SA/Wr 168/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił D. W. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, iż postanowieniem z dnia 25 lipca 2006 r. Sąd odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 23 czerwca 2008 r., sygn. akt II OZ 635/08. W odpowiedzi na wezwanie o uzupełnienie braku skargi poprzez uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 100 zł, skarżąca złożyła na urzędowym formularzu ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżąca oświadczyła, iż łączny dochód jej oraz jej męża wynosi [...] zł i "całą emeryturę wydaje na korespondencję z Sądem w 200 procesach, a z męża emerytury opłacają niektóre sprawy i brakuje im na chleb." W piśmie z dnia 19 września 2008 r. D. W. oświadczyła, iż nie korzysta z pomocy finansowej opieki społecznej, osób trzecich, nie posiada zdolności kredytowej, a dotychczasowe opłaty uiszcza z pożyczonych pieniędzy. Podała, iż na energię elektryczną wydatkuje [...] -[...] zł, a leki kupują w przypadkach zagrożenia życia.
Postanowieniem z dnia 23 września 2008 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy.
Rozpatrując wniosek skarżącej Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu podniósł, iż zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny.
Sąd wskazał, iż przesłanką do uwzględnienia kolejnego wniosku strony o przyznanie prawa pomocy może być tylko stwierdzenie, iż od chwili wydania poprzedniego orzeczenia w tym przedmiocie uległa zmianie (na niekorzyść) sytuacja materialna skarżącej, zaś na wnioskodawczyni ciąży obowiązek wskazania takich zmienionych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd stwierdził, iż przedstawione przez skarżącą we wniosku okoliczności istniały już w trakcie rozpoznania poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy i jeśli już to zmieniły się one raczej na korzyść wnioskodawczyni. Nadto pomimo wezwania referendarza sądowego - zmiana okoliczności nie została w większości przez wnioskodawczynię należycie udokumentowana. Sąd podał, że z treści wniosku wynika, iż skarżąca nie ma obecnie nikogo na utrzymaniu (wcześniej miała córkę i ojca), uzyskiwany przez jej rodzinę miesięczny dochód netto wynosi [...] zł, zaś jedyny wskazywany stały wydatek to opłata za energię elektryczną w kwocie [...] -[...] zł. Nadto na obecnym etapie postępowania skarżąca nie jest zobowiązana do poniesienia innych kosztów sądowych oprócz wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 zł.
Sąd podkreślił, że dla uznania wniosku za uzasadniony nie jest istotna wyłącznie aktualna sytuacja majątkowa strony, ale także istnienie możności zgromadzenia środków na koszty w dłuższym okresie, bądź pozyskanie ich w drodze kredytu lub pożyczki, tym bardziej, iż postępowanie w niniejszej sprawie toczy się już od przeszło dwóch lat. Koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami.
W ocenie Sądu wniosek skarżącej o ustanowienie adwokata jest nie uzasadniony na obecnym etapie postępowania. Ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem administracyjnym I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy. Natomiast zgodnie z art. 6 ust. 1 p.p.s.a. Sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, czuwając nad tym by stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać w granicach zakreślonych wskazanym przepisem stosownej pomocy prawnej.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożyli D. W., M. W., M. W. i J. W., wnosząc o jego uchylenie i zmianę, gdyż jest ono niesprawiedliwe. W uzasadnieniu zażalenia wskazali, iż Sąd pierwszej instancji zażądał od skarżących zawyżonej opłaty w wysokości 500 zł, zamiast 100 zł oraz, że są zmuszani do żebractwa za dochodzenie swoich praw. W ocenie wnoszących zażalenie, w sprawie jest brak podstaw prawnych do żądania opłaty. Nadto podnieśli, że mają dochody poniżej minimum socjalnego, nie mają w domu zimnej wody i ogrzewania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne.
Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." -wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).
Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód.
Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zbadał przesłanki warunkujące przyznanie D. W. prawa pomocy w zakresie całkowitym i w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia dał wyraz swojemu stanowisku.
D. W. nie spełnia warunków uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca posiada stały miesięczny dochód, na który składają się emerytura skarżącej w kwocie [...] zł oraz emerytura jej męża w kwocie [...] zł. Ponadto skarżąca jest w - współwłaścicielką działki o powierzchni [...] m2 w N. D. M..
A zatem, stwierdzić należy, iż przy stałym miesięcznym dochodzie skarżąca jest w stanie zabezpieczyć środki niezbędne do pokrycia kosztów niniejszego postępowania.
Należy zauważyć, że przepis art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W niniejszej sprawie skarżąca, wezwana przez Sąd pierwszej instancji - zarządzeniem z dnia 28 sierpnia 2008 r. - do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, w szczególności przez udokumentowanie danych dotyczących wysokości miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i domu i wskazania źródła ich pokrywania, nie wykonała prawidłowo tego zarządzenia.
W odpowiedzi na powyższe zarządzenie Sądu wskazała m. in., nie korzysta z pomocy społecznej ani osób trzecich; nie posiada zdolności kredytowej, zaś opłat dokonywała za pożyczone pieniądze. Jedynym wskazanym, lecz nie udokumentowanym przez D. wydatkiem jest opłata za energię elektryczną kwocie [...] - [...] zł. Skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów dotyczących wydatków na swoje utrzymanie, czy utrzymanie domu. Działanie Sądu pierwszej instancji oparte na podstawie art. 255 p.p.s.a. zasługuje w niniejszej sprawie na aprobatę, gdyż zmierzało do dokładnego zbadania wszelkich okoliczności celem rozpatrzenia wniosku skarżącej. D. W. nie wykazała okoliczności niezbędnych do pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Natomiast treść oświadczeń złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie daje wystarczających podstaw do uznania, że skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie D. W..
W tym miejscu należy podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając wniesione zażalenie jest zobowiązany z urzędu badać, czy zostało ono wniesione przez strony do tego upoważnione, gdyż jest to jedna z przesłanek dopuszczalności tego zażalenia. W przedmiotowej sprawie skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia [...] grudnia 2005 r. wniosła D. W.. Natomiast zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 4 grudnia 2008 r. poza D. W., podpisali również M. W., M. W. i J. W..
Zgodnie z przyjętą praktyką orzeczniczą, uprawnienie do wniesienia zażalenia przysługuje stronie (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 428).
M. W., M. W. i J. W. nie służy prawo zaskarżenia powyższego postanowienia, bowiem nie przysługuje im przymiot strony w niniejszym postępowaniu. A zatem należy uznać, iż zażalenie wniesione przez M. W., M. W. i J. W. na zasadzie art. 180 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., podlega odrzuceniu