Uzasadnienie
Wyrokiem z 18 września 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. M. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] marca 2014 r. w przedmiocie zwrotu wniosku o unieważnienie aktu małżeństwa.
M. M. w dniu 28 października 2014 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy.
Również w dniu 28 października 2014 r. M. M. uiścił wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 300 (trzysta) złotych.
W piśmie z 6 listopada 2014 r. M. M. wskazał, że domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika (adwokata lub rady prawnego). Podkreślił, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, poza "wniesionym wpisowym".
W wykonaniu zarządzenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 12 listopada 2014 r. wezwano skarżącego do nadesłania, w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania:
- – oświadczenia wskazującego na źródła utrzymania M. M. w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz wysokość tych źródeł utrzymania;
- – oświadczenia wskazującego na wysokość ponoszonych wydatków (np. opłata za energię elektryczną, wodę, leki, wyżywienie itd.);
- – wyciągów z posiadanych rachunków bankowych uwzględniających operacje bankowe w okresie ostatnich trzech miesięcy (tj. sierpień, wrzesień i października 2014 r.).
Poinformowano M. M., że powyższe oświadczenia i dokumenty są niezbędne do dokonania oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych w związku z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika (adwokata).
W piśmie z 20 listopada 2014 r. M. M. wskazał, że aktualnie nie pracuje, a w realizacji drobnych wydatków pomagają mu kuzyni. Minimalnych wydatków miesięcznych, które wynoszą ponad 1200 złotych, nie ponosi w pełni, ponieważ brakuje mu pieniędzy. Wyciągów z posiadanych rachunków bankowych także nie może przedstawić, ponieważ aktualnie nie posiada rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego.
Postanowieniem z 18 grudnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że na gruncie obowiązujących przepisów dotyczących postępowań sądowych obowiązuje zasada, zgodnie którą koszty sądowe, jak również koszty wynagrodzenia fachowego pełnomocnika, pokrywa osoba dochodząca swych roszczeń przed sądem. Regulacje postępowania sądowoadministracyjnego pozwalają skarżącym, nie posiadającym wystarczających środków finansowych koniecznych do ochrony ich interesu prawnego na ubieganie się o przyznanie tzw. prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 2 i art. 246 §1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowieniem adwokata z urzędu, przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu jednoznacznie wynika, że na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego oraz wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że w toku niniejszego postępowania odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (prawomocne postanowienie referendarza sądowego z 29 maja 2014 r.). Wnosząc ponownie o przyznanie prawa pomocy skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Sąd rozpoznając przedmiotowy wniosek oceni go zatem pod kątem wypełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. czy skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że posiada mieszkanie o powierzchni 48 m2 oraz środki pieniężne zgromadzone na książeczce oszczędnościowo-mieszkaniowej z premią budowlaną PKO BP. Ponadto w piśmie z 19 listopada 2014 r. oświadczył, że aktualnie nie pracuje, a w realizacji drobnych wydatków pomagają mu kuzyni. Dodał, że jego minimalne wydatki miesięczne wynoszą ponad 1200 (tysiąc dwieście) złotych miesięcznie, jednakże nie ponosi ich w pełni ponieważ brakuje mu pieniędzy. Nie posiada rachunków bankowych i oczekuje na wydanie karty kredytowej.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia złożone w piśmie z 19 listopada 2014 r. nie zawierają wyczerpujących informacji, w oparciu o które możliwa byłaby ocena sytuacji majątkowej i dochodowej skarżącego. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również złożone oświadczenia nie wykazują jednoznacznie, że wnioskujący znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy. Na ocenę wiarygodności złożonych oświadczeń bez wątpienia wpływa fakt, że skarżący uiścił wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 300 (trzysta) złotych. Takie zachowanie strony nie uzasadnia jego twierdzeń jakoby znajdował się w sytuacji, która nie pozwoli mu ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Trudno tym samym uznać za dostatecznie wyjaśnioną okoliczność, że skarżący nie ma żadnych źródeł utrzymania i nie jest w stanie w pełni pokryć minimalnych miesięcznych wydatków.
Skarżący nie uprawdopodobnił w szczególności, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie wskazał co składa się na miesięczne niezbędne wydatki, ani nie wskazał na ewentualne zadłużenie w uiszczaniu tych wydatków. Z pola widzenia Sądu nie mogą również umknąć oświadczenia M. M. złożone we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wówczas w sposób wybiórczy przedstawił informacje dotyczące sytuacji majątkowej i dochodowej, co skutkowało odmową przyznania mu prawa pomocy.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że strona powinna mieć świadomość, że wnosząc o przyznanie prawa pomocy musi w sposób rzetelny uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej spoczywa zatem na niej samej. W jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić.
Wobec niemożliwości ustalenia w sposób niebudzący wątpliwości, że strony nie stać na poniesienie jakichkolwiek kosztów uczestnictwa w postępowaniu sądowym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie jej prawa pomocy.
Zażalenie na postanowienie z 18 grudnia 2014 r. wniósł M. M. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zgodnie z art. 141 § 4 w związku z art. 166 p.p.s.a., uzasadnienie postanowienia powinno zawierać, między innymi, zwięzłe przedstawienie stanu sprawy. Zwyczajowo przyjmuje się, że stan sprawy podany jest przed zwrotem "Sąd zważył, co następuje". W zaskarżonym postanowieniu istotne elementy stanu sprawy podane są po tym zwrocie (co nie narusza prawa, ale osłabia komunikatywność uzasadnienia), a ponadto brakuje wskazania, że skarżący został (w wykonaniu zarządzenia z 12 listopada 2014 r.) wezwany do przedstawienia określonych oświadczeń i wyciągów z kont bankowych. Nie prowadzi to jednak do uchylenia zaskarżonego postanowienia, ponieważ nie miało wpływu na wynik sprawy.
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem.
Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy.
Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że skarżący nie wykazał, że należy mu przyznać prawo, ponieważ nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 p.p.s.a. i nie wykonał wezwania wystosowanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. To stanowisko Sądu pierwszej instancji jest trafne.
M. M. nie wykazał w szczególności:
- – źródeł utrzymania;
- – kwot, jakie otrzymuje od kuzynów;
- – szczegółowych wydatków, jakie ponosi miesięcznie;
- – jak to możliwe, że ponosi koszty utrzymania w wysokości 1200 zł, skoro jest osobą bezrobotną i nie posiada rachunków bankowych;
- – jakie posiada oszczędności.
Na marginesie, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że nie jest trafne założenie Sądu pierwszej instancji, że uiszczenie wpisu świadczy o niezasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W art. 246 § 1 p.p.s.a. nie ma bowiem przesłanki “niewykonalności uiszczenia kosztów sądowych".
W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.