Uzasadnienie
Stowarzyszenie F. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie wskazało, że za rok 2006 strata finansowa z jego działalności wyniosła 1.085,71 zł, w 2007 r. - 10.178,47 zł, w 2008 r. – 6.296,18 zł, natomiast w 2009 r. wynik finansowy Stowarzyszenia zamknął się stratą w wysokości 1.557,12 zł. Stowarzyszenie nie ma środków finansowych na koncie bankowym od około trzech miesięcy. Konto to zostało zablokowane tytułem prowadzonej egzekucji komorniczej kwoty 20.000 – 30.000 zł. Wnioskodawca wykazał również, iż nie zatrudnia ani nie wynagradza żadnej osoby, członkowie Stowarzyszenia nie otrzymują żadnych świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu. Stowarzyszenie nie ponosi wydatków związanych z ubezpieczeniami społecznymi i zdrowotnymi, podatkami od osób fizycznych, obecnie także z powodu braku środków nie ponosi wydatków związanych z wynajęciem pomieszczenia, energią elektryczną i tym podobnych opłat eksploatacyjnych - korzysta z pomieszczeń użyczonych bezpłatnie do spotkań i przechowywania dokumentów, telefon Stowarzyszenia z powodu zaległości na kwotę około 300 zł został odłączony.
Przejściowy fakt obecności pewnych sum pieniężnych na koncie wynikał z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia. Poniesiona strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia. Stowarzyszenie nie ma możliwości pokrycia narastającego zadłużenia, gdyż dochody i składki członkowskie są od niego niższe. Nie ma również możliwości (z powodu braku środków finansowych) wysyłania korespondencji pocztowej w wyznaczonych terminach.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 22 grudnia 2011 r. pełnomocnik Stowarzyszenia oświadczył, że z powodu zablokowania rachunków bankowych i braku środków finansowych nie jest w stanie nadesłać wymaganych wyciągów z rachunku bankowego. Stowarzyszenie nie posiada na koncie żadnych środków finansowych. Dochody i składki członkowskie są niższe od zadłużenia Stowarzyszenia. Zgodnie z przepisami prawa bilans za 2011 r. Stowarzyszenie może przedstawić w marcu 2012 r. W pozostałym zakresie powtórzono informacje zawarte w uprzednio złożonych wnioskach o przyznanie prawa pomocy, dołączając do akt sprawy jedynie sprawozdanie finansowe za 2010 r.
W oparciu o powyższe okoliczności referendarz sądowy postanowieniem z 21 lutego 2012 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Stowarzyszenie wniosło sprzeciw od tego postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu nie wskazano żadnych nowych okoliczności mogących mieć wpływ na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 27 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 36/11, odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że Stowarzyszenie nie wykazało w sposób rzetelny, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ze złożonych oświadczeń wynika, że Stowarzyszenie obecnie nie ma na koncie bankowym zgromadzonych środków finansowych. Za rok 2006 strata finansowa z działalności strony skarżącej wyniosła 1.085,71 zł, w 2007 r. - 10.178,47 zł, w 2008 r. – 6296,18 zł, natomiast w 2009 r. wyniosła 1.557,12 zł, zaś w 2010 r. 30.907,01 zł. Z rachunku zysków i strat za 2010 rok wynika, iż przychody z działalności statutowej wyniosły 16.761 zł, zaś składki brutto 0 zł. Stowarzyszenie nie posiada majątku, jest zadłużone z tytułu egzekucji komorniczych na kwotę 20.000 - 30.000 zł. Ponadto Stowarzyszenie podnosi, że jest organizacją pożytku publicznego, działa dla dobra publicznego i nie prowadzi działalności gospodarczej.
Zdaniem Sądu analiza oświadczeń składanych przez Stowarzyszenie prowadzi do wniosku, że strona nie podaje rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji. O takiej postawie Stowarzyszenia świadczy fakt nieprzedłożenia dokumentacji świadczącej o jego aktualnej sytuacji majątkowej. W konsekwencji uniemożliwia to pozytywne rozpatrzenie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponadto bilans i rachunek zysków i strat za 2010 r., sporządzony przez pełnomocnika Stowarzyszenia, nie zostały zatwierdzone przez stosowne organy, a zatem nie mają waloru dokumentu urzędowego.
Sąd wskazał również, że Stowarzyszenie, prowadząc statutową działalność, powinno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział za celowy oraz mieć przygotowane odpowiednie środki finansowe. Fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków – chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Stowarzyszenie nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych (w zakresie wzmiankowanych kosztów postępowania), to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek.
W zażaleniu na powyższe postanowienie Stowarzyszenie F. w B. podniosło, że nie dysponuje jeszcze pełną wersją sprawozdania za rok 2011, ponieważ termin jego sporządzenia upływa 31 marca 2012 r. Ze zgromadzonych informacji wynika jednak, że w roku 2011 Stowarzyszenie nie uzyskało żadnych środków finansowych, natomiast z powodów od niego niezależnych zwiększyło się jego zadłużenie o ok. 20.000 zł do razem 50.000 zł, tak więc Stowarzyszenie nie posiada żadnych środków na pokrycie opłat sądowych. Zwolnienie Stowarzyszenia z tego rodzaju opłat służy interesowi społecznemu i przestrzeganiu prawa oraz umożliwia dostęp Stowarzyszenia poszkodowanego przez bezprawne działania na jego szkodę do sądu. Stowarzyszenie podniosło także, że z powodu blokady komorniczej rachunków bankowych i braku środków na opłaty nie na możliwości nadesłania wyciągów z rachunku bankowego. Dochody i składki członkowskie są niższe niż zadłużenie Stowarzyszenia w związku z czym nie posiada ono środków na pokrycie kosztów sądowych i pełnomocnika.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270, dalej: p.p.s.a.), osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Przez pojęcie "środki" z ww. przepisu należy rozumieć nie tylko środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych czy wartość środków trwałych. Obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów.
To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Jeżeli zaś oświadczenia i wyjaśnienia strony okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzą wątpliwości, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenia, wyjaśnienia lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów.
W niniejszej sprawie pismem z dnia 22 grudnia 2011 r. skarżące Stowarzyszenie, na podstawie art. 255 p.p.s.a., zostało wezwane do: złożenia oświadczenia, w którym należy wyszczególnić dochody (wpłaty dokonane na rzecz strony, w tym zebrane składki członkowskie) i wydatki Stowarzyszenia za 2011 r. a także wysokość aktualnej składki członkowskiej i wpływy z tego tytułu za 2011 r.; nadesłania odpisu z bilansu oraz rachunków zysków i strat za okres wrzesień - listopad 2011 r., odpisu uchwały walnego zgromadzenia członków określającej aktualną wysokość składki członkowskiej, dokumentów potwierdzających aktualne zadłużenie Stowarzyszenia, w tym zadłużenie komornicze (stan na miesiąc listopad 2011 r.), odpisu rocznego sprawozdania finansowego i merytorycznego Stowarzyszenia jako organizacji pożytku publicznego (OPP) za 2010 r. zatwierdzonego przez właściwy organ nadzorczy oraz wyciągu z rachunku bankowego Stowarzyszenia za okres wrzesień - listopad 2011 r.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie pełnomocnik Stowarzyszenia oświadczył jedynie, że z powodu zablokowania rachunków bankowych i braku środków finansowych nie jest w stanie nadesłać wymaganych wyciągów z rachunku bankowego, że Stowarzyszenie nie posiada na koncie żadnych środków finansowych, a dochody i składki członkowskie są niższe od zadłużenia. Ponadto wskazał, że bilans za 2011 r. Stowarzyszenie może przedstawić w marcu 2012 r. W pozostałym zakresie powtórzono informacje zawarte w uprzednio złożonych wnioskach.
Mając powyższe na uwadze należy podzielić pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu, że Stowarzyszenie nie wykazało w sposób rzetelny, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stowarzyszenie nie uczyniło zadość powyższemu wezwaniu, bowiem nie przedstawiło wszystkich wskazanych w nim dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu finansowego. Sprawą wnioskodawcy jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (zob. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06). Nie było zatem w niniejszej sprawie podstaw prawnych do udzielenia Stowarzyszeniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.