Postanowienie NSA z 25 kwietnia 2013 r., II OZ 320/13

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 25 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt VII SO/Wa 68/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych

Sprawa

w sprawie ze skargi J.S. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [..] października 2012 r. znak: [..] w przedmiocie odmowy wstrzymania czynności egzekucyjnych postanawia: oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia del. WSA Jerzy Siegień

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt VII SO/Wa 68/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J.S. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji podał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną oraz małoletnią córką. Pomiędzy małżonkami ustanowiona została rozdzielność majątkowa. Posiada środki pieniężne w kwocie 800 zł, ma udział we współwłasności samochodu osobowego marki Ford Courier z roku 1995, o wartości około 2000 zł. Podniósł również, że jest zatrudniony jako nauczyciel na podstawie umowy o pracę na zastępstwo do marca 2013 r., z wynagrodzeniem miesięcznym netto w wysokości 1860 zł. Wskazał też, że ponosi następujące miesięczne wydatki: alimenty w wysokości 500 zł na rzecz małoletniej córki, koszty paliwa na dojazdy do miejsca pracy – 580 zł, opłaty i wyżywienie – 680 zł, leki w związku z chorobą dermatologiczną – 100 zł. Podniósł także, że choroba na jaką cierpi utrudnia mu wykonywanie prac fizycznych.

W odpowiedzi na wezwanie o złożenie dodatkowych dokumentów i oświadczeń skarżący wyjaśnił, że od momentu zawarcia związku małżeńskiego pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej, nie prowadzi też z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Wskazał również, że nie uzyskuje dodatkowego dochodu poza wynagrodzeniem z umowy o pracę, a koszty ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika zamierza pokryć przy wsparciu rodziny i znajomych. Wnioskodawca podał także, że posiada rachunek bankowy w Banku PKO w C., z którego korzysta również jego małżonka. Na potwierdzenie powyższych okoliczności, wskazanych zarówno we wniosku jak i w dodatkowych wyjaśnieniach, wnioskodawca przedłożył odpowiednie kopie dokumentów. Skarżący nie podał jednak dochodów jakie uzyskuje jego małżonka, pomimo iż został wezwany do wskazania takiej informacji.

Postanowieniem z dnia 7 lutego 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.

W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący wskazał, że po opłaceniu najpilniejszych potrzeb, tj. wyżywienia, paliwa, lekarstw i alimentów z pensji zostaje mu kwota 80 zł miesięcznie. Zatrudniony jest natomiast tylko do końca marca 2013 r. i z upływem tego okresu nie będzie miał już możliwości dalszego zatrudnienia, a co za tym idzie środków na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Wskazał, że mieszka razem z żoną, jednak nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Posiada bowiem z żoną rozdzielność majątkową, a każde z nich ma swoje własne środki na utrzymanie. Skarżący wskazał również, że nie mieszka i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoją małoletnią córką, która jest dzieckiem ze związku pozamałżeńskiego. Wypełniając zatem formularz wniosku, omyłkowo podał dane członków swojej rodziny zamiast osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Wyjaśnił również, że wprawdzie ma z żoną wspólne konto, to jednak każde z nich korzysta z tego konta jedynie do wysokości swoich własnych środków.

Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy, w wymienionym na wstępie postanowieniu, Sąd pierwszej instancji przytoczył regulację zawartą w art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.". Zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał zaistnienia przesłanek przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odnosząc się do stanu zdrowia skarżącego, Sąd podniósł, że nie wykazał on, aby był osobą niezdolną do pracy, a zatem jest w stanie podjąć pracę dorywczą, czy sezonową. Natomiast okoliczność zatrudnienia na czas określony, nie przekreśla możliwości znalezienia pracy. Ponadto w ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką, o czym świadczy korzystanie ze wspólnego rachunku bankowego. Następnie Sąd wyjaśnił, że bez względu na ustrój majątkowy panujący między małżonkami (rozdzielność majątkowa), są oni zobowiązani, w oparciu o art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Odwołując się do orzecznictwa wskazał, że rozdzielność majątkowa odnosi się bowiem nie do wzajemnych obowiązków małżonków, lecz do ich majątków. Nadto, do obowiązku pomocy małżonków względem siebie należy także pomoc przy uiszczeniu wpisu od skargi. W efekcie powyższego, zdaniem Sądu, nieujawnienie sytuacji majątkowej żony wnioskodawcy nie pozwala na rzeczywistą ocenę jego sytuacji materialnej.

W zażaleniu na powyższe postanowienie J.S. podniósł w istocie te same okoliczności co w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Odnosząc się natomiast do wskazanego przez Sąd obowiązku wzajemnej pomocy między małżonkami w zaspokajaniu potrzeb rodziny, skarżący wskazał, że rozpoznawana sprawa nie może być uznana za potrzebę rodzinną, gdyż to on sam, bez udziału żony, wybudował na terenie ogródków działkowych budynek, który miał być przeznaczony do zaspokojenia wyłącznie jego potrzeb mieszkaniowych. Zdaniem skarżącego jego obecna sytuacja majątkowa, która ulegnie jeszcze pogorszeniu w związku z zakończeniem okresu zatrudnienia, nie pozwala mu na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Ponadto przy wydawaniu rozstrzygnięcia powinna być również uwzględniona okoliczność złożenia przez skarżącego łącznie trzech skarg do WSA w Warszawie, do których dołączono wnioski o przyznanie prawa pomocy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z dyspozycją art. 199 P.p.s.a. strony postępowania ponoszą koszty związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ustawodawca jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony stworzył instytucję pomocy prawnej, której celem jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania.

Stosownie do brzmienia art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).

Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 322/08), wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podobny pogląd został wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. akt I GZ 147/08, gdzie stwierdzono: "Ciężar dowodu, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy". Uwagi te odnoszą się także do kwestii pomocy prawnej w zakresie częściowym. Wyrażony przez orzecznictwo pogląd co do ciężaru dowodu w kwestii przyznania pomocy prawnej jest także ugruntowany w doktrynie: "Zgodnie z art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia - gdy wykaże - wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania" (B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009 r.). Ponadto nie można pominąć także faktu, że instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania i brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem.

Przechodząc od tych ogólnych rozważań na grunt rozpatrywanej sprawy należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji właściwie ocenił wniosek skarżącego. Dokonał wnikliwej analizy jego sytuacji majątkowej oraz prawidłowo przedstawił przesłanki, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Trafnie w tym względzie zwrócił uwagę na takie aspekty sprawy, jak: braki kompletnej dokumentacji źródłowej, dotyczącej kondycji finansowej małżonki skarżącego (mimo stosownego w tym względzie wezwania), brak orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, czy niezdolności do pracy skarżącego, choćby częściowej, co obiektywnie nie przekreśla mu możliwości znalezienia pracy, choćby dorywczej, czy sezonowej. Na uwagę zasługuje również okoliczność, że na dzień 3 grudnia 2012 r. saldo końcowe na rachunku bankowym skarżącego, z którego korzysta on razem z żoną, wynosiło 8.525,48 zł. Natomiast w formularzu wniosku PPF, który wpłynął do Sądu w dniu 7 grudnia 2012 r. skarżący oświadczył, że na koncie posiada oszczędności w wysokości 800 zł. A zatem w toku sprawy wnioskodawca nie wyjaśnił na co przeznaczył zgromadzone wcześniej środki. Zauważyć również należy, że w dodatkowych wyjaśnieniach skarżący oświadczył, że nie uzyskuje innych dochodów poza dochodem z tytułu pracy. Natomiast na wyciągu bankowym za okres od 3 listopada 2012 r. do 3 grudnia 2012 r. znajduje się wpłata własna skarżącego z dnia 12 listopada 2012 r. w wysokości 4.600 zł, która nie jest wynagrodzeniem za pracę (k. 34 akt sądowych). Tak więc dokumenty zgromadzone w sprawie nie pozwalają na wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskującego.

Ponadto Sąd pierwszej instancji słusznie wskazał, że zgodnie z art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków. Zaprezentowany w tym względzie pogląd znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11). Koszty sądowe należy zatem traktować, jako wydatki bieżące w budżecie, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Tak więc ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków nie zmienia zakresu obowiązku alimentacyjnego między nimi, udzielenie zatem informacji o dochodach i majątku żony skarżącego jest niezbędne dla oceny zasadności wniosku. Wymóg udzielenia takich informacji wynika także z art. 252 P.p.s.a., zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym. W świetle powyższego, nieudzielenie informacji dotyczących stanu majątkowego żony skarżącego uniemożliwia dokonanie oceny, czy skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Podnoszona natomiast przez skarżącego okoliczność, że jest on inicjatorem kilku postępowań sądowych nie może obligować Sądu do przyjęcia z góry założenia, że nie jest on w stanie pokryć kosztów postępowania. A zatem strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2004, s. 320).

Należy również zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznawał niniejszą sprawę w stanie faktycznym ustalonym przez Sąd pierwszej instancji, w świetle okoliczności podanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) oraz w dodatkowym oświadczeniu złożonym na wezwanie. Natomiast w sytuacji zmiany okoliczności sprawy, a w szczególności okoliczności dotyczących stanu majątkowego, dochodów, czy też stanu rodzinnego, skarżący może złożyć w trybie art. 165 P.p.s.a. nowy wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić jednak trzeba, że muszą to być takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia.

Mając na uwadze powyższe, prawidłowo Sąd pierwszej instancji przyjął, że skarżący nie spełnia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Zażalenie jako niezasadne należało zatem oddalić na podstawie art. 184 w związku z art. 197 P.p.s.a.