Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w części. W jego uzasadnieniu Sąd podniósł, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi skarżąca W. G. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z nadesłanego formularza PPF wynika, że źródłem utrzymania się skarżącej jest świadczenie emerytalne w wysokości 1872 zł netto miesięcznie. Na dowód powyższego przedłożyła odcinek emerytury. Jednocześnie oświadczyła, że z uzyskiwanej emerytury po odjęciu kosztów utrzymania, pozostaje jej 200 zł. Na wezwanie referendarza sądowego skarżąca nadesłała dokumenty obrazujące wysokość wydatków przeznaczanych na utrzymanie, wystawione na inne osoby.
Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 14 stycznia 2014 r. oddalono wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Od orzeczenia tego skarżąca złożyła sprzeciw. W jego uzasadnieniu wskazała, że jest emerytką w podeszłym wieku i nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku w swoim utrzymaniu. Dalej podniosła, że rachunki za media wystawiane są na właściciela budynku, który ma inne miejsce zamieszkania, jednakże opłaca je w całości. Dodatkowo wskazała, że koszty leczenia pokrywają ¾ jej emerytury.
Na podstawie zarządzenia z dnia 6 lutego 2014 r. wezwano skarżącą do uprawdopodobnienia okoliczności podniesionych we wniosku poprzez nadesłanie stosownych dokumentów, szczegółowo opisanych w tym zarządzeniu.
Powyższe wezwanie zostało doręczone skarżącej w dniu [...] lutego 2014 r. W wyznaczonym terminie skarżąca nie nadesłała wymaganych dokumentów. W piśmie z dnia [...] lutego 2014 r. oświadczyła jedynie, że lokal, w którym zamieszkuje należy do E. K.. Skarżąca zajmuje trzy pokoje, łazienkę i kuchnię i ma osobne liczniki na prąd, wodę i gaz. W pomieszczeniach skarżącej poza nią nie mieszka nikt inny. Dalej oświadczyła że jej mąż Z.G. zmarł [...] sierpnia 2011 r., jednakże licznik na gaz nie został na nią przepisany. Skarżąca nie jest w stanie przedłożyć rachunków za leczenie, bowiem lekarze ich nie wystawiają. Odnośnie prowadzonej inwestycji, podała natomiast, że została przeprowadzona w 2007 r., wówczas mąż oraz jej dzieci miały na nią pieniądze.
W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosek W. G. nie zasługiwał na uwzględnienie. Sąd przytoczył treść art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. zgodnie z którym, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Natomiast przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd zaznaczył, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (vide: postanowienie NSA z dnia 29 mama 2013 r., sygn. akt II OZ 419/13). Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły (vide: postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, niepublik.).
Zdaniem Sądu skarżąca nie wykazała w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ją do przyznania prawa pomocy. Złożone przez skarżącą oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jej rzeczywistych możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. Mimo wezwania Sądu nie nadesłała żadnego dokumentu, z którego wynikałby jego tytuł prawny do budynku, w którym zamieszkuje (np. umowy najmu). Stwierdziła jedynie, że budynek należy do E. K., a skarżąca zajmuje w nim trzy pokoje, kuchnię i łazienkę.
Ponadto nie wskazała, kto oprócz skarżącej mieszka w przedmiotowym budynku i w jakim zakresie partycypuje w kosztach utrzymania. Oświadczyła natomiast, że w pomieszczeniach zajmowanych przez nią nikt inny mieszka. Sąd jednak zauważył, że ze zwrotnych potwierdzeń odbioru znajdujących się zarówno w aktach administracyjnych, jak i sądowych sprawy, korespondencja kierowana do skarżącej odbierana jest przez jej syna A. G. jako dorosłego domownika. Ponadto Sąd miał duże zastrzeżenia co do wysokich rachunków za energię elektryczną, czy gaz, skoro skarżąca twierdzi, że mieszka sama. Podkreśliła ponadto, że ma osobne liczniki, tymczasem przedłożyła zaledwie trzy rachunki wystawione na właściciela budynku. W żaden też sposób nie wykazała również, że ponosi wydatki na leczenie i w jakiej wysokości, nie przedłożyła w tym zakresie rachunków wystawionych przez apteki.
Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku (urzędowym formularzu) okaże się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Skarżąca mimo wezwania nie przedstawiła informacji i dokumentów potwierdzających w sposób niewątpliwy, czy i w jakim zakresie poniesienie przez nią kosztów sądowych przekracza jej możliwości finansowe, mimo, iż to właśnie na niej spoczywał ciężar dowodu w tej kwestii. W oparciu o przedłożone dokumenty i udzielone informacje nie można było zdaniem Sądu jednoznacznie stwierdzić, że jest ona osobą, która zasługiwałaby na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W zażaleniu na powyższe postanowienie W. G. wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia "na postanowienie zwalniające od kosztów sądowych bądź na postanowienie o zmniejszenie kosztów sądowych". W uzasadnieniu podniosła tylko, że jej syn odbiera korespondencję, jednakże nie mieszka ze skarżącą.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania /przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym/ lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny /przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym/. Wykładnia określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w tej kwestii zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku W. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie uiścić kwoty 500 zł., należnej z tytułu wpisu od skargi. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, może nastąpić jedynie wówczas, gdy strona występująca z wnioskiem wykaże, że nie posiada wystarczających środków finansowych, ani majątku na pokrycie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżąca jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji nie przedstawiła żadnych rachunków, które byłyby dowodem na ponoszenie wydatków związanych z leczeniem. W. G. przedstawiła co prawda rachunki za wodę, gaz i energię elektryczną, jednakże jak zauważył Sąd pierwszej instancji są one wystawione na inną osobę.
Nie przedstawiła natomiast żadnych rachunków za leczenie czy leki, czy zaświadczeń o schorzeniach na jakie cierpi i jakie w związku z tym zażywa leki. Nadmienić należy, iż strona winna chociażby uprawdopodobnić swój stan finansowy, aby Sąd dysponował danymi, na podstawie których może ocenić przesłanki przyznania prawa pomocy.
W. G. na tym etapie postępowania nie wykazała, aby poniesienie kosztów sądowych mogło spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącej. Jednocześnie zaznaczyć należy, iż strona może złożyć kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy i przedstawić ponoszone wydatki, chociażby przez złożenie rachunków dotyczących kosztów zakupu leków i uiszczania wskazanych wyżej opłat.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.
- - ---------------------- 5