Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 10 lutego 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił T.M. i M.M. zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 25 lutego 2010 r., odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Szczecinie z dnia [...] września 2008 r. w przedmiocie nakazania doprowadzenia obiektu budowlanego do odpowiedniego stanu technicznego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 9 grudnia 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odrzucił zażalenie skarżących na postanowienie Sądu I instancji z dnia 16 grudnia 2009 r. odrzucające skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 15 października 2009 r. oddalającego skargę skarżących powyższą decyzję z dnia 10 września 2008 r.
W dniu 27 grudnia 2010 r. skarżący złożyli zażalenie na postanowienie z dnia 9 grudnia 2010 r. oraz wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem podpisania zażalenia oraz skargi kasacyjnej. Uzasadniając wniosek skarżący oświadczył, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a nie posiada wiedzy prawniczej i nie jest w stanie prawidłowo skonstruować skargi kasacyjnej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, otrzymuje emeryturę w kwocie 1250 zł miesięcznie, jest współwłaścicielem mieszkania o pow. 56 m2 i działki rolnej o powierzchni 63 arów, posiada także samochód osobowy o wartości 30.000,00 zł, oraz lokaty bankowe na kwotę 342.000,00 zł. W odrębnie złożonym oświadczeniu skarżąca podała, że mieszka z mężem, a jej dochód stanowi wyłącznie emerytura w kwocie 622 zł miesięcznie, jest współwłaścicielem domu jednorodzinnego o pow. 110 m2, mieszkania o pow. 56 m2 i działki rolnej o powierzchni 63 arów, posiada samochód osobowy o wartości 20.000,00 zł oraz lokaty bankowe o wartości 355.000,00 zł.
Sąd I instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie prawomocnym postanowieniem z dnia 25 lutego 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie całkowitym, a prawomocnym postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2010 r. odmówił zmiany tego postanowienia. Z uzasadnienia tych postanowień wynika, że skarżący posiadają dochody, majątek ruchomy i nieruchomości oraz oszczędności, wystarczające na poniesienie kosztów postępowania sądowego z własnych środków finansowych.
We wniosku z dnia 27 grudnia 2010 r. skarżący nie uprawdopodobnili żeby ich sytuacja majątkowa pogorszyła się. Wnioskodawcy uzyskują stałe dochody, posiadają kilka nieruchomości, utrzymują dwa samochody osobowe i posiadają oszczędności o wartości 697.000,00 zł. Zdaniem Sądu I instancji, w tej sytuacji brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do uznania, że sytuacja majątkowa wnioskodawców pogorszyła się od czasu rozpoznania poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponieważ okoliczności sprawy nie uległy zmianie, Sąd I instancji uznał, że brak jest podstaw prawnych do zmiany prawomocnego orzeczenia odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożyli skarżący, wnosząc o jego zmianę i przyznanie im prawa pomocy oraz ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu wskazali, że nie są w stanie w krótkim czasie spieniężyć posiadanych składników majątkowych, a bieżące dochody nie pozwalają na poniesienie kosztów sądowych. Ponadto wskazali, że wniosek obejmuje również ustanowienie pełnomocnika, a skarżący nie posiadają wiedzy prawniczej, dlatego udzielenie fachowej pomocy prawnej jest konieczne.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
W niniejszej sprawie podstawowe znaczenie ma fakt, że jest to trzeci wniosek w przedmiocie prawa pomocy złożony w postępowaniu przez skarżących. Jak już wyżej wskazano, postanowieniem z dnia 25 lutego 2010 r. Sąd I instancji oddalił wniosek stron o udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowienie to jest postanowieniem prawomocnym (art. 168 § 1 p.p.s.a.). Nie wyklucza to możliwości ponownego ubiegania się przez stronę o przyznanie prawa pomocy, ponieważ stosownie do treści 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku (na każdym jego etapie).
Zgodnie jednak z art. 170 p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe. Wspomniana moc wiążąca orzeczenia w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, iż dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2006, s. 365). Przenosząc powyższe na grunt niniejszego postępowania wpadkowego należy stwierdzić, że Sąd I instancji rozpoznając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może odstąpić od oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy zawartej we wskazanym postanowieniu z dnia 25 lutego 2010 r.
Możliwość zmiany bądź uchylenia wspomnianego orzeczenia daje natomiast art. 165 p.p.s.a., jednakże tylko przy spełnieniu wskazanego w nim warunku - zmiany okoliczności sprawy. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie to w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy.
Rozpoznając ponowny wniosek, Sąd I instancji zobowiązany był zatem zbadać, czy nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, przede wszystkim ustalić, jakie były dochody i wydatki strony w dacie wydania postanowienia z dnia 25 lutego 2010 r., a jakie w dacie ponownego rozpoznania wniosku. Takiej analizy Sąd I instancji dokonał, a Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu. W szczególności podkreślenia wymaga okoliczność, że strona nadal dysponuje znacznymi oszczędnościami w postaci lokat bankowych. Twierdzenie stron, że nie są w stanie w krótkim okresie spieniężyć posiadanych składników majątkowych nie zasługuje na uwzględnienie. Zasady doświadczenia życiowego nakazują przyjąć, że zainwestowane w postaci lokat bankowych kwoty pozostają do dyspozycji ich właściciela, a ich wcześniejsza likwidacja wiąże się jedynie z utratą części bądź całości zysku.
Nie może być przy tym tak, że strona przedkłada przed koszty postępowania sądowego, którego toczy się z jej inicjatywy, korzyści jakie mogłaby osiągnąć z poczynionych inwestycji. Nie bez znaczenia jest również, że od daty wydania postanowienia z dnia 25 lutego 2010 r. upłynął już ponad rok, trudno więc mówić o konieczności spieniężanie składników majątkowych w krótkim czasie. Jednocześnie wnioskodawcy dysponują stałym, miesięcznym dochodem, który choć niewielki, powinien stanowić podstawę do poczynienia oszczędności przez strony, które wniosły skargę i które co do zasady ponoszą koszty sądowe z tym związane.
Bez wpływu na podjęte rozstrzygnięcie jest również okoliczność, że skarżący nie dysponują wiedzą prawniczą. Okoliczność ta nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, bowiem jedyną przesłanką przyznania prawa pomocy jest trudna sytuacja materialna strony. Jeżeli strona dostrzega konieczność ustanowienia radcy prawnego bądź adwokata, posiadając jednocześnie, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, stosowne środki finansowe, to powinna uczynić to we własnym zakresie, a nie polegać na pomocy Państwa. Pomoc taka w każdym przypadku jest jedynie wyjątkiem od opisanej na wstępie zasady partycypowania przez stronę w kosztach toczącego się z jej inicjatywy postępowania sądowoadministracyjnego.
Z tych też przyczyn Sąd I instancji zasadnie przyjął, że w sprawie nie doszło do zmiany okoliczności, które uzasadniałyby zmianę prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w postanowieniu. Na podstawie art. 156 § 1 i 3 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł o sprostowaniu zaskarżonego postanowienia i jego uzasadnienia, ponieważ oczywiście omyłkowo wskazano nazwę organu, którego decyzji dotyczyła wniesiona przez skarżących skarga.