Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Ol 1078/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie (dalej jako: WSA) przyznał M. K.-P. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi M. K.--P. na decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia [...] października 2010 r., nr [...] w przedmiocie pozwolenia na nadbudowę i przebudowę budynku gospodarczego.
W uzasadnieniu WSA wskazał, że M. K.-P., reprezentowana przez syna – C. K. wniosła skargę na decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia [...] października 2010 r., którą organ utrzymał w mocy decyzję Starosty Mrągowskiego z dnia [...] marca 2010 r. zatwierdzającą projekt budowlany i udzielającą pozwolenie na nadbudowę i przebudowę istniejącego budynku gospodarczego na mieszkalny na działce nr [...], obręb 5, położonej w Mrągowie przy ulicy [...]. Jednocześnie strona skarżąca wniosła o całkowite zwolnienie od wszelkich kosztów sądowych. W złożonym formularzu wniosku PPP skarżąca podała, iż od grudnia 2010 r. nie ma dochodu z wynajmu pawilonu położonego przy ulicy [...] w Mrągowie i do wiosny nie ma realnych szans na jego wynajęcie.
W związku z tym, obecnie jej jedyny dochód to renta w wysokości 1267 złotych miesięcznie, która nie wystarcza na wszystkie niezbędne wydatki, dlatego też finansowo pomagają jej dzieci, które są już na emeryturze. Skarżąca podała, że ma 90 lat, jest inwalidką I grupy i potrzebuje codziennej opieki i pomocy we wszystkich czynnościach. Wskazała, że co miesiąc wydaje na opiekunkę 400 zł, czynsz za mieszkanie, komórkę i wodę wynosi ok. 210 zł, za światło ok. 60 zł, za telefon ok. 60 zł, za telewizję kablową ok. 57 zł, zakup obiadów w MOPS-ie kosztuje ok. 130 zł, leki i środki czystości ponad 200 zł, za ogrzewanie gazowe jesienią ok. 300 zł, zaś zimą ponad 600 zł, co łącznie wynosi ponad 1500 zł miesięcznie.
Ponadto z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym, a jej majątek stanowi mieszkanie o powierzchni 53m2 oraz działka położona w Mrągowie o pow. 110m² z pawilonem o pow. 40m2. W odpowiedzi na wezwanie do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, pełnomocnik skarżącej przedłożył pismo procesowe z dnia 16 lutego 2011 r., w którym oświadczył, iż tylko 3 osoby interesowały się wynajęciem lokalu, jednakże każda z nich złożyła wniosek o dotację na rozpoczęcie działalności gospodarczej i ostatecznie lokalu jeszcze nie wynajęła. Do pisma dołączono również zestawienie operacji dokonywanych z rachunku bankowego, za którego pośrednictwem dokonywane są opłaty skarżącej, z wyjątkiem faktur za leki i bieżących wydatków na żywność i środki czystości. Przedłożono również kserokopię decyzji Burmistrza Miasta Mrągowa w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości za 2011 r. w wysokości 581 zł oraz kserokopię faktury za zużycie gazu za okres od 4 stycznia 2011 r. do 2 lutego 2011 r. na kwotę 620,76 zł. Ponadto przedłożono oświadczenie podpisane własnoręcznie przez skarżącą, w którym wymieniona podała, iż jest wdową i mieszka sama, nie posiada rachunku bankowego, zaś opłaty pokrywane są z jej renty i składek jej dzieci, za pośrednictwem rachunku bankowego należącego do jej syna Władysława.
Dodała, iż po okresie świątecznym i Nowym Roku spada popyt na wynajęcie lokalu, a ze względu na niewielką powierzchnię i usytuowanie pawilon nadaje się jedynie na nieuciążliwe usługi lub handel detaliczny. Dodała, iż ostatni wynajmujący opuścił lokal dopiero ostatniego dnia obowiązywania umowy najmu, pozostawiając lokal w stanie uniemożliwiającym jego natychmiastowe wynajęcie. Skarżąca w złożonym oświadczeniu podała również, iż z tego co wie, to żadne z jej dzieci nie posiada wartościowych przedmiotów powyżej 3000 euro, mieszkają w blokach w mieszkaniach własnościowych i nie posiadają innych nieruchomości. Synowie W. i H. mieszkają ze swoimi żonami, syn S. mieszka z żoną, która jest inwalidką I grupy, z córką i jej mężem oraz dwojgiem wnucząt (córka i jej mąż są bezrobotni).
Z kolei córka T. mieszka z mężem, zaś syn C. mieszka sam w kawalerce o powierzchni 32m2, nie posiada rachunku bankowego i wartościowych przedmiotów. Dodała, iż W., S. i T. mieszkają w Mrągowie, a H. i C. w Olsztynie. Dzieci codziennie na zmianę wyręczają ją we wszystkich sprawach życia codziennego, jednak same są w wieku emerytalnym i nie są w stanie podołać wszystkim obowiązkom, dlatego też muszą opłacać dochodzącą pomoc domową.
Postanowieniem z dnia 23 lutego 2011 r. (II SA/Ol 1078/10) referendarz sądowy w WSA odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, iż z analizowanego materiału dowodowego wynika, że skarżąca otrzymuje istotne wsparcie ze strony pięciorga swoich dzieci. W świetle prawa jest to wywiązywanie się z obowiązku określonego w art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stąd też uprawnione było wystosowanie na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 ze zmianami - dalej jako: ppsa) wezwania do podania informacji charakteryzujących kondycję finansową osób zobowiązanych wobec skarżącej. Mimo iż skarżąca nie przedstawiła dochodów swoich dzieci i wyciągów z ich rachunków bankowych, można jednak w przedmiotowym przypadku stwierdzić, iż jest ona w stanie uiścić koszty sądowe zainicjowanego przez siebie procesu.
Przemawia za tym stan rachunku bankowego, z którego pochodzi dostarczony wyciąg - saldo końcowe w wysokości 3264,36 zł. Wprawdzie należy on do syna skarżącej, jednak - jak wskazał referendarz - wszystkie operacje za jego pomocą dokonywane są na jej rzecz. Są to wpłaty od dzieci i opłaty rachunków, przy czym konto to nie jest zasilane rentą skarżącej.
Na powyższe rozstrzygnięcie pełnomocnik strony skarżącej wniósł sprzeciw, wnosząc o jego zmianę i zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, iż z upływem czasu możliwość i efektywność pomocy ze strony dzieci skarżącej są coraz mniejsze, z kolei potrzeby skarżącej są coraz większe. Wszystkie dzieci skarżącej są w wieku emerytalnym i wszystkie są dotknięte chorobami i dolegliwościami typowymi dla tego okresu życia i problemy te pogłębiają się z wiekiem. Tym samym, dzieci skarżącej coraz więcej czasu i coraz więcej środków pieniężnych muszą przeznaczyć na zaspokojenie własnych potrzeb. Przepis art. 87 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie może stanowić wystarczającej podstawy do odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Zakres obowiązku alimentacyjnego wynika bowiem z treści art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, przy czym obowiązek ten nie może wykraczać ponad możliwości zobowiązanych.
Z obowiązku dostarczenia środków utrzymania dzieci skarżącej wywiązują się w takim zakresie, jaki wykracza poza możliwości finansowe skarżącej. Koszty sądowe związane z utrzymaniem wartości działki stanowiącej samodzielną własność skarżącej nie mieszczą się w definicji kosztów utrzymania. Odmowa zwolnienia od kosztów sądowych oznacza, iż koszty te poniosą dzieci skarżącej, które nie mają żadnych praw do nieruchomości, w związku z którą prowadzone jest niniejsze postępowania.
W zaskarżonym postanowieniu WSA wskazał, że oceniając sytuację materialną skarżącej należy uznać, że nie zachodzą przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Stwierdzić bowiem należy, iż skarżąca posiada stałe źródło dochodu (rentę), a ponadto uzyskuje finansową pomoc od dzieci. Wprawdzie kwoty te nie są wysokie, lecz nie sposób uznać, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Nie mają przy tym znaczenia podnoszone w skardze okoliczności co do przyczyn zaskarżenia decyzji, gdyż orzekając w przedmiocie prawa pomocy Sąd nie dokonuje oceny merytorycznej zaskarżonego aktu administracyjnego, a jedynie bada sytuację materialną strony skarżącej i możliwość poniesienia przez nią kosztów zwianych z wniesieniem skargi. Oceniając sytuację skarżącej pod tym kątem Sąd stwierdził, iż uzasadnia ona przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi.
Należy bowiem wskazać, iż oprócz wydatków ponoszonych na koszty utrzymania (wyżywienie i opłaty), skarżąca ponosi również koszty leczenia, a także koszty sprawowanej nad nią opieki. Wydatków tych nie sposób nie zaliczyć do niezbędnych kosztów utrzymania. Jak wskazano wyżej skarżąca otrzymuje pomoc finansową od dzieci, ale - jak wynika z wyciągu bankowego - nie są to znaczne kwoty. Sąd uznał zatem, iż istnieją podstawy do zwolnienia od wpisu sądowego od skargi.
Wnosząc zażalenie pełnomocnik skarżącej zaskarżył ww. postanowienie WSA w całości, zarzucając WSA, że w zaskarżonym postanowieniu nie rozpoznano i nie uwzględniono wszystkich skutków materialnych i prawnych wynikających z okoliczności podnoszonych w uzasadnieniu sprzeciwu, okoliczności wynikających z treści wniosku PPF i dowodów złożonych przez skarżącą na wezwanie Sądu. W dalszej części wskazano, że ze względu na osobistą sytuację każde z dzieci może świadczyć pomoc jedynie w ograniczonym zakresie, każdorazowo z uszczerbkiem dla możliwości zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb. Każdy dodatkowy wydatek skarżącej z tytułu kosztów sądowych musi być de facto sfinansowany jedynie z dochodów jej dzieci, a żadne z dzieci nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącą, żadne z dzieci skarżącej nie jest współwłaścicielem nieruchomości z powodu której zainicjowane jest to postępowanie, a co najważniejsze - żadne z dzieci nie jest stroną tego postępowania.
Autor zażalenie wskazał, że odmowę zwolnienia od kosztów sądowych w całości uzasadniono w zasadzie tylko jedną okolicznością faktyczną, a mianowicie tym, że skarżąca wspomagana jest finansowo przez jej dzieci, ale przywołanie tej okoliczności nie może być skuteczne, koliduje bowiem z zasadą, że koszty sądowe ponosi osoba będąca stroną postępowania, a nie jakikolwiek członek bliższej lub dalszej rodziny. Skoro żadne z dzieci skarżącej nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącą, skoro sąd rodzinny nie ustanowił obowiązku alimentacyjnego, a dzieci świadczą dobrowolnie na rzecz matki kierując się zasadami przyzwoitości, to powyższa okoliczność nie ma znaczenia w przedmiocie rozstrzyganym w zaskarżonym postanowieniu. Utrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia będzie skutkować tym, że osoba będąca w niedostatku zostanie pozbawiona prawa do sądu, albo tym, że koszty sądowe poniosą osoby nie będące stronami postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie ma usprawiedliwione podstawy.
Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 ppsa). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania. Instytucja "prawa pomocy" ma zatem na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów.
Biorąc pod uwagę powyższe uregulowanie ustawowe nie można uznać zaskarżonego postanowienia za prawidłowe. Sąd I instancji w swoim uzasadnieniu wskazał tylko nieprecyzyjnie, że skarżąca posiada stałe źródło dochodu (rentę), a ponadto uzyskuje finansową pomoc od dzieci, a kwoty te nie są wysokie. Taki obraz sytuacji finansowej skarżącej wymagał uzyskania od niej dodatkowych informacji, a od Sądu I instancji - dodatkowej oceny. Odmowa zwolnienia z całości kosztów sądowych będzie zrozumiała dopiero wtedy, gdy WSA w sposób skrupulatny i szczegółowy uzasadni niespełnienie ustawowych przesłanek przez skarżącą jak również ustosunkuje się do zarzutów strony skarżącej, dotyczącej sposobu klasyfikowania jej dochodów będących wynikiem pomocy materialnej jej dzieci. Tymczasem tak sformułowane zaskarżone postanowienie pozostawia tę kwestię w zasadzie niewyjaśnioną. W tej sytuacji strona ma prawo zasadnie twierdzić, że odmowa całkowitego zwolnienia jej z kosztów sądowych jest dowolna, całkowicie niezrozumiała i niemająca oparcia w stanie faktycznym opisanym w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.
Z przytoczonych względów NSA, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 141 § 4 i art. 197 § 2 ppsa orzekł jak w sentencji.