Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Gd 509/14, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił M. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] w przedmiocie pozwolenia na użytkowanie obiektu budowlanego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że M. K. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu wskazał, że rodzina skarżącego to troje dzieci i osoba, która je wychowuje. Dochody uzyskuje z prowadzonej działalności gospodarczej jednak ich wysokości nie wskazał. Wśród przedmiotów wartościowych wymienił niezbędny sprzęt i narzędzia ślusarskie i środki transportu. Zarządzeniem z dnia [...] września 2014 wezwano skarżącego do przedłożenia dokumentów i oświadczeń, które doprecyzują sytuację jego rodziny, a także wysokości uzyskiwanych przez niego dochodów i wartości posiadanego majątku i stanu ewentualnych oszczędności. Powyższe wezwanie nie zostało wykonane.
Sąd I instancji, odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie podniósł, że ze złożonego przez skarżącego wniosku wynika jedynie, że rodzina skarżącego to troje dzieci i osoba, która je wychowuje. Skarżący ma mieszkanie o powierzchni 90 m2, warsztat ślusarski oraz dwa lokale użytkowe. Uzyskuje dochody z prowadzonej działalności gospodarczej. Wysokość uzyskiwanych dochodów, której nie wskazał, nie pozwala jednakże na uiszczenie obciążających skarżącego kosztów sądowych. Wśród przedmiotów wartościowych stanowiących jego majątek wnioskodawca wymienił niezbędny sprzęt i narzędzia ślusarskie oraz środki transportu.
Sąd zaznaczył, że szczątkowe informacje zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie pozwalają na dokonanie oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego. Sąd przytoczył przepis art. 252 § 2 p.p.s.a. i zaznaczył, że skarżący był wzywany do przedłożenia określonych dokumentów i oświadczeń, lecz nie wykonał zarządzenia Sądu. Prawo pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i dlatego może być przyznane wyjątkowo i w szczególnych okolicznościach, które - jak już wskazano na wstępie, muszą zostać przedstawione i udokumentowane przez stronę domagającą się przyznania prawa pomocy. Natomiast skarżący, nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W zażaleniu na powyższe orzeczenie M. K. wniósł o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku M. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych.
Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).
Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Podkreślić należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły.
Rację ma Sąd pierwszej instancji, że brak było uzasadnienia dla uwzględnienia złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Zaznaczyć należy, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy wszczynane jest na wniosek strony i to w interesie osoby składającej wniosek leży udzielenie wszelkich informacji niezbędnych do rozpoznania wniosku. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy jedynie ogólnikowe twierdzenie strony o trudnej sytuacji finansowej, bycie osobą bezrobotną czy o niskich dochodach.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny zbadał przesłanki warunkujące przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów, które uprawdopodobniłyby jego trudną sytuację materialną, nie wskazał dokładnego dochodu, jaki osiąga z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Brak też jest w sprawie informacji o sytuacji materialnej "osoby, która wychowuje dzieci" skarżącego.
W tym miejscu należy wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.