Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 13 października 2004 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K. W. i Z. W. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 21 lutego 2003 roku w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji.
W dniu 24 sierpnia 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącym sporządzenia uzasadnienia wyroku z dnia 13 października 2004 roku.
W dniu 6 września 2005 roku K. W. i Z. W. wnieśli zażalenie na powyższe postanowienie o odmowie sporządzenia uzasadnienia wyroku.
W tym samym dniu skarżący złożyli także wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku z dnia 13 października 2004 roku.
Postanowieniem z dnia 20 września 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił K. i Z. W. przywrócenia terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku. K. W. i Z. W. wnieśli zażalenie na powyższe postanowienie.
Skarżący, w wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego z dnia 7 października 2005 roku zostali wezwani do uzupełniania braków formalnych zażalenia przez uiszczenie wpisu w wysokości 100 złotych oraz nadesłanie 3 egzemplarzy odpisu zażalenia. W dniu 2 listopada 2005 roku K. W. i Z. W. wnieśli o zwolnienie od obowiązku uiszczenia powyższej opłaty. Uzupełniając wniosek o przyznanie prawa pomocy przez złożenie na wniosku urzędowym formularzu skarżący wnieśli ponadto o ustanowienie adwokata.
Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w osobie referendarza sądowego, odmówił K. W. i Z. W. przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
Z uwagi na wniesienie przez skarżących w dniu 17 lutego 2006 roku sprzeciwu od wskazanego wyżej postanowienia z dnia 30 stycznia 2006 roku wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpoznany ponownie.
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 marca 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił K. W. i Z. W. przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji przytoczył treść art. 245 i art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." i podkreślił, że zasadą w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest obowiązek ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Przyznanie stronie prawa pomocy przed sądem administracyjnym jest instytucją wyjątkową i dotyczyć może jedynie podmiotów, które ze względu na niskie dochody, czy trudną sytuację materialną, pomimo poczynionych oszczędności, nie są w stanie tych kosztów ponieść. Jest to forma dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinna się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż wnioskodawcy posiadają dom o powierzchni 75 m2, uzyskują dochody w wysokości 2.805 złotych miesięcznie (z tytułu najmu kiosku handlowego oraz emerytur). Skarżący oświadczyli, że miesięcznie na leki wydają około 300 złotych, na remont domu wydali w 2005 roku około 9.000 złotych, na opał zimą wydali około 2.000 złotych. Dodatkowo w sprzeciwie zaznaczyli, że prace remontowe domu pochłonęły ich oszczędności, a o ustanowienie adwokata wnieśli z uwagi na fakt, że są schorowani i nie potrafią poradzić sobie ze sprawą.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że prawo pomocy jest pomocą państwa dla osób, które z uwagi na trudną sytuację materialną nie mogą ponieść kosztów sądowych i opłacić pełnomocnika. Udzielana jest w sytuacji, gdy strona nie posiada stałego źródła dochodu, co uniemożliwia dostęp do Sądu. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika zaś by wnioskodawcy znajdowali się w sytuacji materialnej, która nie pozwalałaby na poniesienie kosztów i opłacenie pełnomocnika. Biorąc pod uwagę stan majątkowy i rodzinny K. W. i Z. W., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarżący z uzyskiwanych dochodów są w stanie zgromadzić środki niezbędne na poniesienie kosztów postępowania oraz wynagrodzenie adwokata.
W zażaleniu na powyższe postanowienie K. i Z. W. wnieśli o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżący podnieśli, iż w swym oświadczeniu wykazali rzetelnie wysokość dochodów i kosztów związanych z funkcjonowaniem domu a także podali, że zapożyczyli się, aby mieć środki na sfinansowanie prowadzonych prac remontowych. Remont nie wynikał z chęci podniesienia standardu mieszkania, lecz był wymuszony stanem domu. Skarżący zaznaczyli, że nie byli w stanie z wyprzedzeniem przewidzieć konieczności ponoszenia opłat sądowych, bo nie mogli przewidzieć rozstrzygnięć Sądu i konieczności wnoszenia środków odwoławczych.
Skarżący zarzucili, iż Sąd pierwszej instancji nie wziął pod uwagę ich wieku, stanu zdrowia oraz tego, że większość dochodów są zmuszeni wydawać na kosztowne lekarstwa i specjalistyczną opiekę lekarską. W zażaleniu dodatkowo podniesiono, iż najemca kiosku handlowego rozwiązał umowę najmu, wobec czego dochody skarżących uległy obniżeniu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W pierwszej kolejności rozważenia wymaga kwestia prawidłowości konstrukcji zaskarżonego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy K. W. i Z. W..
W myśl przepisów art. 260 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) na postanowienie w przedmiocie prawa pomocy przysługuje zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Dopuszczalność wniesienia zażalenia pod względem przedmiotowym uwarunkowana jest istnieniem w sensie faktycznym i prawnym orzeczenia sądu.
W niniejszej sprawie postanowienie z dnia 6 marca 2006 roku zostało sporządzone w ten sposób, że jego komparycja, sentencja oraz uzasadnienie stanowią jeden dokument, a podpis sędziego został zamieszczony pod uzasadnieniem – brak jest natomiast podpisu sędziego pod sentencją postanowienia.
Przepisy regulujące postępowanie sądowoadministracyjne rozróżniają: postanowienia, na które przysługuje środek zaskarżenia oraz postanowienia nie podlegające zaskarżeniu (art. 163 p.p.s.a.) jak też wydane na rozprawie i wydane na posiedzeniu niejawnym. Postanowienia wydane na posiedzeniach jawnych, od których nie przysługuje zażalenie, wpisuje się do protokołu bez spisywania odrębnej sentencji (art. 162 p.p.s.a.). Postanowienia ogłoszone na rozprawie Sąd uzasadnia z urzędu i doręcza stronom, gdy podlegają one zaskarżeniu. Także postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym, od których przysługuje zażalenie, Sąd doręcza stronom wraz z uzasadnieniem (art. 163 § 2 p.p.s.a.).
Ustawodawca w wypadku postanowień przewidział zatem trzy różne momenty związania sądu wydanym przez siebie postanowieniem, a mianowicie: ogłoszenie postanowienia na rozprawie, podpisanie sentencji postanowienia, które nie wymaga uzasadnienia i podpisanie postanowienia wraz z uzasadnieniem.
Moment związania sądu postanowieniem wydanym na posiedzeniu niejawnym określa przepis art. 164 p.p.s.a.. Jest nią chwila podpisania sentencji, jeżeli postanowienie nie podlega uzasadnieniu lub chwila podpisania sentencji postanowienia wraz z uzasadnieniem, jeżeli postanowienie podlega uzasadnieniu.
Użyte w art. 164 określenie "podpisane wraz z uzasadnieniem" nie może być rozumiane w taki sposób, że sentencja postanowienia i jego uzasadnienie stanowią czynność procesową, objętą jednym dokumentem, podpisanym tylko pod uzasadnieniem.
Sentencja każdego postanowienia, również postanowienia nierozstrzygającego sprawy co do istoty, mającego charakter formalnoprawny, musi być podpisana przez sąd, który je wydał, niezależnie od tego, czy sporządzone zostało uzasadnienie takiego postanowienia. W wypadku sporządzenia uzasadnienia, również dokument je zawierający podlega podpisaniu. W braku zaś podpisania sentencji, postanowienie takie w sensie prawno-procesowym nie istnieje, niezależnie od tego, czy podpisane zostało uzasadnienie.
W orzecznictwie sądowym wielokrotnie rozważano znaczenie braku podpisu pod sentencją orzeczenia w odniesieniu do wyroków i postanowień wydawanych w postępowaniu sądowym. Kwestia ta była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który na tle art. 357 i art. 358 k.p.c. (przepisy te odpowiadają treścią art. 163 i art. 164 p.p.s.a.) sformułował pogląd, iż postanowienie podlegające zaskarżeniu, wydane na posiedzeniu niejawnym – skonstruowane w ten sposób, że jego sentencja wraz z uzasadnieniem stanowi jeden dokument – nie istnieje w znaczeniu procesowym w sytuacji, w której skład sądu podpisał tylko uzasadnienie, natomiast nie podpisał sentencji.
(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2000 roku, sygn. akt III CZP 29/00, OSNC 2001/2/25; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2002 roku, sygn. akt III CZP 12/02, OSNC 2003/2/17; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2003 roku, sygn. akt III CZP 84/02, OSNC 2003/10/140; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2003 roku, sygn. akt III CZP 94/02, Prokuratura i Prawo 2003/6/32; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2003 roku, sygn. akt III CZP 9/03, LEX nr 78853, B.Dauter [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz Zakamycze 2005, str. 381-382).
Przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zakresie wyżej wskazanym stanowią w zasadzie odpowiednik przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, a zatem dorobek orzecznictwa wypracowanego na gruncie k.p.c. znajduje zastosowanie także w odniesieniu do postępowania sądowoadministracyjnego.
Konkludując, postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 marca 2006 roku w sensie prawno - procesowym nie istnieje i to niezależnie od tego, że zostało podpisane jego uzasadnienie. Brak orzeczenia podlegającego zaskarżeniu tym samym wyklucza możliwość rozpoznania środka odwoławczego, a sam środek jest niedopuszczalny.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 180 w związku art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.