Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, po rozpoznaniu wniosku M. G. zwolnił ją od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w ½ części, a w pozostałej części wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oddalił.
W uzasadnieniu podał, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W doktrynie wyrażono pogląd, że zwolnienie od ponoszenia opłat sądowych jest odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równomiernego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji i dlatego może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych – (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek –"Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" – Komentarz, wyd. Zakamycze 2005, str. 594). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym tj. w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości musi odbywać się przy dokładnym rozpatrzeniu sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Na stronie wnioskującej spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W niniejszej sprawie, Sąd analizując zawarte w aktach sprawy oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach uznał, iż wniosek M. G. o zwolnienie od kosztów sądowych w całości, tj. w kwocie 500 zł. nie mógł zostać uwzględniony. Sytuacja skarżącej nie jest na tyle zła, aby nie mogła ona partycypować w kosztach postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak sama wnioskodawczyni wykazała łączny dochód jej i jej męża oraz rodziców to kwota 2.720 zł./mc - choć nie jest to kwota wygórowana to jednak w ocenie Sądu pozwala skarżącej na partycypowanie w kosztach postępowania, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu dla siebie i rodziny.
W związku z powyższym, Sąd na postawie art. 260, art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. zwolnił skarżącą od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w ½ części, tj. w kwocie 250 zł., a w pozostałej części wniosek o zwolnienie od kosztów oddalił.
Od powyższego postanowienia M. G. reprezentowana przez adwokata K. W., wniosła zażalenie.
W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 245 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez błędne uznanie przez WSA, że tylko częściowo spełnia przesłanki do zwolnienia jej od ponoszenia kosztów procesu.
Pełnomocnik skarżącej podniósł, że skarżąca w całej rozciągłości wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów procesu, gdyż każde dodatkowe obciążenie budżetu domowego narazi ją i jej współdomowników na niemożliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Choroby podeszłego wieku rodziców skarżącej, jak i choroby przewlekłe, m.in. cukrzyca są powodem ich niezdolności do pracy, a świadczenia emerytalno – rentowe w łącznej kwocie dla obojga rodziców wynoszą 1200 zł. Sama skarżąca – jak oświadczyła – pozostaje w leczeniu astmatycznym. Mąż M. G. pobiera zasiłek dla bezrobotnych, jednakże jest to świadczenie okresowe i nie może być traktowane jako stałe źródło dochodu. Nie może zostać obojętny na poparcie złożonego wniosku fakt nałogowego alkoholizmu męża - z tej przyczyny m.in. ustanowiono sądownie rozdzielność majątkową małżonków.
W dalszej części uzasadnienia strona podniosła, że z łącznego dochodu skarżącej, jej męża oraz rodziców, który wynosi 2.700 zł. miesięcznie po odjęciu kwoty wydatków związanych z prowadzeniem domu, które stanowią łącznie 1600 zł. pozostaje suma 1100 zł. Powyższa kwota musi wystarczyć na zakup pożywienia dla czteroosobowej rodziny, odzieży i eksploatację samochodu.
Pełnomocnik skarżącej zwrócił uwagę na jeszcze jeden argument podniesiony przez Sąd w postanowieniu, a mianowicie – posiadanie przez stronę nieruchomości w postaci domu i nieruchomości rolnej. W ocenie strony jest to argument niezasadny, gdyż wspomniana wyżej nieruchomość nie przynosi żadnego dochodu, a daje dach nad głową. Jest to dom rodzinny skarżącej, albowiem ona nie posiada jakiegokolwiek własnościowego lokalu mieszkalnego.
W konkluzji zażalenia podniesiono, że dochody skarżącej ledwo wystarczają na bieżące zaspokojenie podstawowych potrzeb głodu, mieszkania i leczenia, a wyłożenie kwoty ½ wpisu jako koniecznej do rozpoczęcia postępowania sądowego, jest dla strony nierealne i oznacza w praktyce niemożność skorzystania z prawa do Sądu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie jest zasadne.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Prawo do sądu jest jednym z najbardziej fundamentalnych praw obywateli. Niekiedy bywa określane również jako prawo do wymiaru sprawiedliwości lub też prawo do ochrony prawnej. Prawo do sądu wyraża ideę zapewnienia każdemu człowiekowi uprawnienia do przedstawienia swojej sprawy przed organami państwa – sądami – stwarzającymi gwarancje podejmowania sprawiedliwych, obiektywnych i słusznych decyzji.
Prawo do sądu jest prawem podmiotowym tworzącym samodzielną podstawę roszczenia jednostki. Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, ma służyć podmiotom najuboższym, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym byłaby z uwagi na ich sytuację majątkową dużym obciążeniem. W myśl art. 246 § 1 pkt. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd może przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym, jeżeli podmiot składający wniosek wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Strona winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Nakładając na stronę obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy ustawodawca nie obciążył jej obowiązkiem ich udowodnienia, a jedynie uprawdopodobnienia.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, M. G. w niniejszej sprawie wykazała, iż nie ma środków na poniesienie kosztów związanych z uiszczeniem wpisu od skargi. Dane dotyczące stanu majątkowego i rodzinnego skarżącej wskazują, iż posiada bardzo ograniczone środki finansowe, które nie pozwalają nawet na uiszczenie wpisu od skargi w ½ części. M. G., jej mąż i rodzice posiadają wprawdzie stały dochód miesięczny w kwocie 2.700 zł., ale zważywszy na czteroosobową rodzinę nie jest to kwota wygórowana. Skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej, uzasadniającej na obecnym etapie sprawy przychylenie się do wniosku o przyznanie prawa pomocy i zwolnienie jej od uiszczenia wpisu od skargi w zakresie całkowitym. Skarżąca uprawdopodobniła w należyty sposób, że jej sytuacja finansowa nie pozwala na partycypowanie w kosztach postępowania, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu dla siebie i rodziny.
Jest obciążona spłatą zadłużenia z tytułu kredytu na remont domu, który jak wykazała jest domem rodzinnym, a sama nie posiada żadnego własnościowego lokalu mieszkalnego. Nadto nie posiada żadnych oszczędności ani kont bankowych. Sąd wziął pod uwagę również fakt, iż rodzice skarżącej, którzy co prawda otrzymują świadczenia emerytalno - rentowe w łącznej kwocie 1200 zł., są osobami schorowanymi, niezdolnymi do podjęcia dodatkowej pracy, a choroby podeszłego wieku i choroby przewlekłe wiążą się z dużym obciążeniem domowego budżetu.
W tej sytuacji w ocenie Sądu, należnym było przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi w całości, w przeciwnym wypadku mogłoby w niniejszej sprawie oznaczać pozbawienie M. G. prawa do sądu.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.