Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił J. M. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. M. i T. M. na decyzję Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] listopada 2011 r., znak [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego.
W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd wskazał, że J. M. wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, podał, iż z tytułu świadczeń emerytalno – rentowych otrzymuje miesięcznie wraz z żoną łącznie kwotę 2.177, 93 zł, posiada dom o powierzchni: parter – 83, 64 m2, piętro – 78, 96 m2 oraz inne nieruchomości o powierzchniach 12, 17 m2, 40,85 m2, 28, 37 m2 i 9, 53 m2. W skład rodziny wchodzą, oprócz jego żony, także synowa z synem i dwoje wnuków, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Poza tym na jego nieruchomości znajdują się stare budynki gospodarcze, w tym kanał samochodowy (k. 48, 87-89).
W piśmie z dnia 1 marca 2012 r. wnioskodawca sprecyzował, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rodziną syna (k. 86).
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego złożył ponownie wniosek PPF (k. 94), w którym wskazał, że powierzchnia jego nieruchomości wynosi 238, 67 m2, a łącznie z żoną otrzymuje świadczenia emerytalno – rentowe w kwocie miesięcznie 2.343, 80 zł. Do tego wniosku przedłożył: wydruk z rachunku bankowego dokumentujący kwotę otrzymywanej emerytury w wysokości 1.296, 89 zł (k. 96), pokwitowanie wpłaty ubezpieczenia OC i NNW samochodu na kwotę 338 zł (k. 97), umowę nabycia samochodu za kwotę 4.650 zł z grudnia 2010 r. (k. 99), decyzję o wymiarze podatku od nieruchomości na rok 2012 na kwotę 1.563 zł (k. 100), kserokopię faktury z tytułu uiszczenia opłat eksploatacyjnych za okres grudzień 2011 – luty 2012 na kwotę 119, 22 zł (k. 101), informację o wysokości opłat za wywóz nieczystości na kwotę 159, 50 zł rocznie, fragment rachunku za energię elektryczną za luty 2012 r. na kwotę 222, 45 zł (k. 102). Złożył również oświadczenie, w którym wskazał miesięczne wydatki na leki – 100 zł, gaz – 60 zł oraz stwierdził, że ponosi też inne wydatki (opał, ubrania itp.).
Wnioskodawca został ponownie wezwany do scharakteryzowania swojej sytuacji majątkowej, w tym w szczególności wskazano, że powinien wykazać czy prowadzi działalność gospodarczą, ewentualnie wysokość dochodów otrzymywanych z tego tytułu, ilość osób partycypujących w wydatkach przedstawionych w załączonych do wniosku dokumentach, przedłożyć wyciągi z rachunków bankowych, dokumenty poświadczające wysokość otrzymywanych świadczeń emerytalno – rentowych, odpisy zeznań podatkowych jego i żony za rok 2011.
W przedłożonej odpowiedzi strona wyjaśniła, że przedłożyła wszystkie dokumenty oraz, że spłacała kredyt w wysokości 300.000 zł i koszty sądowe.
W oparciu o powyższe okoliczności oraz wskazując na obowiązek strony wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania, jak również na obowiązek ponoszenia kosztów sądowych – postanowieniem z dnia 5 maja 2012 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia J. M. wyjaśnił, że wykazana opłata za ubezpieczenie samochodu jest opłatą półroczną, a rachunek za prąd dotyczy opłat comiesięcznych. Oświadczył, że spłacał 20.000 zł kosztów związanych z wypadkiem samochodowym, w którym zniszczone zostało jego auto.
W ocenie Sądu pierwszej instancji analiza sytuacji dochodowej, rodzinnej i majątkowej skarżącego – w zakresie, w jakim była ona możliwa na podstawie przedłożonych dokumentów – nie pozwalała na ustalenie, że uiszczenie kwoty 500 zł pozostaje poza zasięgiem jego możliwości finansowych.
Zdaniem Sądu strona nie wykazała okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem nie przedstawiła wszystkich dokumentów obrazujących jej sytuację finansową, do których złożenia była dwukrotnie wzywana w dniach 8 marca 2012 r. i 21 marca 2012 r. (k. 92 i 105). Natomiast dokumenty złożone do akt nasuwają wątpliwości co do wiarygodności deklaracji o uzyskiwanych dochodach i ponoszonych wydatkach. Przykładowo skarżący mimo wezwania nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych obrazujących wpływy i wypłaty środków pieniężnych, ich ilość, częstotliwość i wysokość. Nie wyjaśnił również czy na jego działce i w znajdujących się na niej budynkach gospodarczych prowadzona jest i przez kogo działalność gospodarcza. Tymczasem z decyzji ustalającej wymiar podatku od nieruchomości na rok 2012 r. wynika, że oprócz budynku mieszkalnego i innych określonych w decyzji jako "pozostałe", opodatkowano stronie dwa budynki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej o powierzchni 41 m2 i 40,85 m2 (k. 100). Z formularza PPF złożonego 23 marca 2012 r. wynika, że na działce znajduje się kanał samochodowy (k. 88), a w formularzu PPF złożonym 15 marca 2012 r. skarżący wskazał w rubryce "inne nieruchomości" - budynek związany z działalnością gospodarczą (k. 94 verte). Mimo wezwania z 8 marca 2012 r. o wskazanie wysokości ewentualnych dochodów otrzymywanych z tytułu prowadzonej działalności oraz wskazania czy prowadzi ją samodzielnie czy wspólnie z inną osobą – skarżący nie udzielił w tym zakresie żadnej odpowiedzi. Nie jest zatem możliwe ustalenie, czy zadeklarowane przez niego dochody z tytułu świadczeń emerytalno – rentowych na łączną kwotę 2.343, 80 zł są jedynymi uzyskiwanymi, czy też posiada również inne, w tym ze wskazanej działalności.
Sąd wskazał, że skarżący, w związku z rozbieżnymi informacjami co do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (pierwotnie wskazał także na syna z żoną i dwóch wnuków, później zadeklarował, że prowadzi to gospodarstwo wyłącznie z żoną T. M.) - był wzywany do wskazania, czy istnieje i jak wygląda podział ciężaru ponoszenia opłat eksploatacyjnych, czy zadeklarowane wydatki z tego tytułu są jego osobistymi, czy też dzieli je z rodziną syna. Jednak w tej kwestii również nie uzyskano wiarygodnego oświadczenia.
Nadto skarżący nie przedłożył dokumentów zeznania podatkowego za ubiegły rok, a deklarowane przez niego wydatki, które był zobowiązany ponieść w ubiegłych latach: 300.000 zł z tytułu pożyczki (k. 107) i 20.000 zł z tytułu kosztów wypadku (k. 119 verte) nie wynikają z jakichkolwiek dokumentów. Przy tym strona nie wykazuje, aby po ich uiszczeniu zalegała obecnie ze spłatami jakiegokolwiek świadczenia. Budzi wątpliwość możliwość poniesienia tak wysokich wydatków przy uzyskiwaniu dochodów wyłącznie z tytułu świadczeń emerytalno – rentowych.
Wobec powyższego, w ocenie Sądu strona nie przedstawiła swojej sytuacji wszechstronnie, nie uwzględniła wszystkich faktów mających wpływ na jej pełny obraz. Stąd złożone oświadczenia uznano za niewyczerpujące, niepozwalające na dokonanie rzetelnej oceny sytuacji majątkowej, co uniemożliwiło przyznanie prawa pomocy w żądanym przez wnioskodawcę zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata.
W zażaleniu J. M. podniósł argumenty niedotyczącące wprost zaskarżonego postanowienia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – zwanej dalej P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Regulacja zawarta w opisanym przepisie stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Z konstrukcji powołanego art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Przytoczone zatem we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty, powinny uzasadnić i uprawdopodobnić wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Jeżeli fakty, które podano we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania. W takim przypadku bowiem nie jest możliwe ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy.
W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, iż Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że strona nie wykazała okoliczności uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem nie przedstawiła wszystkich dokumentów wskazujących na jej sytuację finansową, do których złożenia była dwukrotnie wzywana. Przedłożone przez stronę dokumenty nie wyjaśniły wątpliwości, jakie powstały w toku postępowania. Skarżący nie wyjaśnił w szczególności: czy na jego działce i w znajdujących się na niej budynkach gospodarczych prowadzona jest i przez kogo działalność gospodarcza; jaka jest wysokość ewentualnych dochodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej; czy osoby mieszkające razem ze skarżącym pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym oraz partycypują w kosztach stałych.
Należy zatem podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, że strona uniemożliwiła tym samym dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej sytuacji finansowej. Brak właściwego wykonania wezwania sądu skutkować musiał odmową przyznania prawa pomocy, wobec niewykazania, że w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.
Dodatkowo wskazać należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W przedstawionej sprawie Sąd pierwszej instancji nie mógł dokonać takiej oceny, gdyż nie posiadał wystarczających dokumentów potwierdzających wyjątkowo trudną sytuację materialną skarżącego.
W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.