Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Sz 81/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił E. Ż. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. Ż. i W. Ż. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] 2013 r., nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego sądu Administracyjnego w Szczecinie do uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 500 zł od skargi E. Ż. i W. Ż. E. Ż. (dalej wnioskująca) wystąpiła z wnioskiem, sporządzonym na urzędowym formularzu, o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskująca podała, że nie dysponuje żadnym dochodem, a jej mąż jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku. Jednocześnie wskazała, że mąż osiąga dochód z gospodarstwa rolnego, otrzymuje dopłaty unijne. Środki pochodzące od małżonka przeznaczane są na bieżące wydatki, tj. czynsz, energię i zakup żywności. Stwierdziła, że nie posiada żadnych oszczędności i nie jest w stanie przygotować się na opłatę wpisu sądowego w wysokości określonej w wezwaniu sądowym. Z wniosku wynika nadto, że skarżąca tworzy z mężem i uczącą się córką, trzyosobowe gospodarstwo domowe, a dochód na utrzymanie rodziny wynosi 2.200 zł brutto miesięcznie.
Koszty utrzymania lokalu, w tym czynsz oraz koszty energii, wahają się w granicach 900 zł miesięczne. Resztę dostępnych środków pieniężnych pochłania zakup żywności, odzieży i obuwia, środków czystości i inne okazjonalne zakupy.
Na wezwanie Sądu I instancji wnioskująca oświadczyła, że nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna. Wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie mieszkania w W., jaką podał jej mąż, wynosi 800 zł miesięcznie. Przedłożyła kserokopię decyzji z dnia [...] 2013 r., ustalającej podatek rolny za 2013 r. w wysokości 214 zł, gdyż decyzji za 2014 r. mąż jeszcze nie otrzymał. Skarżąca podała, że nie ma żadnego udziału w przedmiotowej nieruchomości, jest na utrzymaniu męża. Dołączyła kopię pisma, określającego wysokość miesięcznych zaliczkowych opłat za rok 2013, dotyczących lokalu położonego w M., w wysokości 279,18 zł. Oświadczyła, że lokal ten nie jest wynajmowany, gdyż w okresie letnim skarżąca mieszka w nim wraz z rodziną. Dołączyła kopię decyzji z dnia [...] 2014 r., ustalającą podatek od nieruchomości za rok 2014 r., w wysokości 48 zł za lokal w M. Wyjaśniła, że mąż produkuje sianokiszonkę na sprzedaż, a dochód z tego tytułu wynosi około 5.000 zł rocznie.
Wskazała, że mąż korzysta z dotacji bezpośrednich dla rolników i przedstawiła kserokopię decyzji z dnia [...] 2013 r., określającą wysokość tej dotacji w łącznej wysokości 15.537, 40 zł rocznie. Oświadczyła, że nie posiada konta bankowego, więc wyciągów z zestawieniem operacji nie posiada, a do konta męża nie ma dostępu.
Sąd I instancji odmawiając zwolnienia od kosztów wskazał, że wnioskująca uchyliła od wykazania wszystkich wymaganych dokumentów umożliwiających poznanie pełnych informacji o obciążeniach finansowych i możliwościach płatniczych jej rodziny. Uchyliła się od wykazania kosztów utrzymania domu jednorodzinnego i lokalu mieszkalnego, poprzestając na przedstawieniu wysokości zaliczek na czynsz mieszkania oraz podania w sposób ogólny kosztów, bez udokumentowania, na podstawie relacji męża, jakie są wydatkowane na utrzymanie domu jednorodzinnego. Nie przedstawiła informacji o stanie kont męża, stwierdzając, jak w przypadku wyjaśnień dotyczących kosztów utrzymania domu, że należą do męża. Oceniając powyższą sytuację Sąd I instancji wskazał, że wezwanie dotyczyło także przedstawienia dokumentów, którymi dysponuje inna osoba, niż wezwana. Uzyskanie tych dokumentów zależy zatem od współpracy tych osób.
Taka okoliczność podlega ocenie przez sąd administracyjny pod kątem należytej staranności wnioskodawcy w pozyskaniu tych dokumentów od osób, z którymi współtworzy gospodarstwo domowe (postanowienie NSA z 4.6.2013 r., II FZ 218/13, Lex nr 1320628). Jak wynika z treści wniosku o przyznanie przedmiotowego zwolnienia od kosztów, wnioskująca pozostaje na utrzymaniu męża, wspólnie z nim mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe, a mieszkanie w M. stanowi ich majątek wspólny. W takiej sytuacji, niezależnie od możliwego ustroju majątkowego obowiązującego małżonków, są oni w świetle art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązani do współdziałania w zaspokajaniu potrzeb założonej przez nich rodziny, co wpływa na indywidualną sytuację majątkową jej członków. Wnioskująca przedstawiła tylko wybrane dokumenty dotyczące męża, w pozostałym zakresie wskazała, że wezwanie o przedłożenie dokumentów źródłowych jest możliwe po uzyskaniu zgody sądowej, bowiem dokumenty te nie dotyczą skarżącej.
Twierdzenie to, zdaniem Sądu I instancji, nie mogło być uznane za racjonalne tłumaczenie obiektywnych przyczyn niemożności uzupełnienia dokumentów odnoszących się do sytuacji bytowej jej rodziny. Wspólne zamieszkanie, dzielenie kosztów utrzymania i materialne wsparcie, które otrzymuje od męża, uzasadniają ocenę, że współtworzą oni wspólne gospodarstwo domowe, a tym samym koszty utrzymania małżonków i kwestia środków, jakimi rodzina dysponuje na swoje utrzymanie są konieczne Sądowi I instancji przy ocenie możliwości spełnienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej ppsa). Wnioskująca nie podała obiektywnych przyczyn braku współpracy małżonka w celu przedstawienia żądanych informacji źródłowych. Mimo deklarowanych dochodów, skarżąca wraz z mężem jest w stanie utrzymać dwie nieruchomości, mimo, że na utrzymanie rodziny pracuje tylko jedna osoba, będąca właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 13 ha.
Sąd I instancji zaznaczył, że z dokumentów dotychczas zgromadzonych w aktach sprawy nie można było ustalić w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca i jej rodzina boryka się z trudnościami w zapewnieniu minimum koniecznego utrzymania. Postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną, uniemożliwia uzyskanie pewności co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej.
Sąd I instancji wskazał, że skoro mąż wnioskującej jest współinicjatorem sprawy zawisłej przed sądem, to powinność opłacenia wpisu spoczywa solidarnie na obojgu małżonkach i nawet zwolnienie jednego ze skarżących od obowiązku uiszczenia wpisu nie zwalnia z tej powinności drugiego z nich.
Zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie wywiodła E. Ż. domagając się uchylenia niniejszego postanowienia i przyznanie jej "pomocy kosztów sądowych w całości".
W uzasadnieniu wnioskująca wskazała, że spełniła wszystkie ustawowe przesłanki prawa pomocy, przedstawiła rzetelnie stan majątkowy i dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Powtórzyła, że jest na utrzymania męża i z tego powodu nie może ponieść ciężaru uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 500 zł (k. 64 akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ppsa, zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z: 15.3.2011 r., II GZ 83/11, Lex nr 783924; 18.6.2010 r., I FZ 153/10, Lex nr 643195; 19.4.2013, II OZ 297/13, cbosa; postanowienie WSA w Krakowie z 3.9.2010 r., I SA/Kr 1195/10, Lex nr 687002). To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek szczegółowego określenia swego żądania i wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z: 4.4.2011 r., II FZ 103/11, Lex nr 783800; 22.2.2011 r., II GZ 59/11, Lex nr 783918; B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2011 r., s. 737; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012 r., s. 618-619 uw. 1-2).
Z art. 243 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 ppsa wynika, że osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności winno nastąpić przez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy.
Użyte w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ppsa określenie "gdy osoba wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja życiowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek czy choćby pełnych kosztów postępowania. Strona winna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Stosownie do art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 ppsa, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Jest to rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku i określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie NSA z: 5.10.2011 r., II FZ 540/11, Lex nr 965088; 26.8.2011 r., II FZ 338/11, Lex nr 896349).
Instytucja prawa pomocy, umożliwiająca osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem, wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności pełnomocników wynika, że strona zamierzająca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów tego postępowania. Miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa, a nie materialna w szerokim tego słowa znaczeniu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
Unormowanie zawarte w art. 246 § 1 ppsa przewidujące, że sąd może przyznać prawo pomocy, nie zwalnia sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej strony. Po dokładnej analizie sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny.
Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji ocenił możliwości finansowe wnioskującej nie tylko na podstawie danych zawartych w przesłanym formularzu PPF ale również skorzystał z możliwości wezwania do uzupełnienia wniosku (art. 255 ppsa).
W niniejszej sprawie wnioskująca mimo wezwania do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, które pozwoliłyby na dokładną analizę jej sytuacji materialnej oraz przedłużenia terminu do ich złożenia, wezwania tego w całości nie wykonała. Nie przedstawiła oświadczenia dotyczącego kosztów utrzymania domu jednorodzinnego oraz lokalu mieszkalnego oraz informacji o stanie kont męża. Natomiast z akt sprawy jasno wynika, że wnioskująca wraz z mężem i córką prowadzą wspólnie jedno gospodarstwo domowe.
Wnioskująca przedstawiając wymagane dokumenty w sposób wybiórczy, uniemożliwiła dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej sytuacji finansowej. Należy zgodzić się z Sądem I instancji, że przedstawione przez wnioskującą oświadczenia i dokumenty są niewystarczające do uznania, że obecnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych.
Wpis w kwocie 500 zł ma charakter symboliczny, a jego wysokość stanowi mniej niż trzecią część najniższej miesięcznej płacy w gospodarce narodowej (minimalne wynagrodzenie brutto w 2013 r. – 1680 zł - Dz. U. z 2013 r., poz. 1074). Mając na uwadze wielkość majątku wspólnego (mieszkanie w Międzyzdrojach – miejscowości wypoczynkowej, które może przynieść pożytki cywilne) i majątku odrębnego męża skarżącej (gospodarstwo rolne o powierzchni 13 ha, przynoszące 5000 zł dochodu z produkcji sianokiszonki i 15.537,40 zł rocznie z tytułu dotacji), należy uznać, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie solidarnie z mężem ponieść pełnych kosztów postępowania i uiścić 500 zł wpisu, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.