Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 476/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek J.S. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J.S. na postanowienie Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia [...] stycznia 2014 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia grzywny w celu przymuszenia.
W uzasadnieniu Sąd podał, że w dniu 26 lutego 2015 r. J.S. złożył ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący domagał się zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na niskie dochody, duże koszty leczenia i utrzymania. Podał, że jedynym źródłem jego utrzymania jest emerytura, nie ma żadnych nieruchomości, zamieszkuje w namiocie z folii w lesie i jest kloszardem. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie i utrzymuje się z emerytury, która po opodatkowaniu wynosi 1.211,57 zł (wysokość świadczenia od 1 marca 2015 r. to 2.090,25 zł pomniejszona o 522,56 zł z powodu egzekucji administracyjnej), z czego spłaca kredyt w racie miesięcznej w wysokości 820,18 zł (kwiecień 2015 r.), zaś kolejne raty po 672,95 zł. Skarżący podał, że nie uzyskuje świadczeń z tytułu zasiłków, pomocy społecznej, ani doraźnych dochodów z umów cywilnych.
Ponadto skarżący podał, że z małżonką pozostaje w rozdzielności majątkowej, a żona otrzymuje świadczenia emerytalne w wysokości 603 zł. Skarżący oświadczył, że nie posiada wartościowych ruchomości, samochodów czy też oszczędności.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 27 maca 2015 r. oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych.
J.S. wniósł sprzeciw od orzeczenia referendarza i ponownie opisał swoją sytuację majątkową w sposób przedstawiony powyżej.
W ocenie Sądu I instancji skarżący przedstawia swoją sytuację majątkową i rodzinną w sposób niepełny. Świadczy o tym chociażby fakt uzyskania kredytu na kwotę niemal 30.000 zł, co przy deklarowanych na potrzeby niniejszego wniosku przez skarżącego dochodach nie byłoby możliwe. Sąd wyjaśnił, że zobowiązania kredytowe skarżącego, jako należące do kategorii zobowiązań cywilnoprawnych, nie mają pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. Niedopuszczalnym byłoby przyznanie skarżącemu prawa pomocy i przerzucenie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych na budżet państwa, w przypadku, gdy reguluj on inne zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym.
Nadto Sąd pierwszej instancji zauważył, że skarga w niniejszej sprawie została wniesiona w lutym 2014 r., a więc przez okres ponad roku z samej tylko emerytury skarżący niewątpliwie był w stanie odłożyć kwotę potrzebną na opłacenie kosztów postępowania sądowego na obecnym etapie. Sąd podkreślił, że skarżący zobowiązany jest obecnie do uiszczenia kwoty 100 zł tytułem opłaty od wniosku o uzasadnienie wyroku, zaś ewentualny wpis od skargi kasacyjnej wyniesie także 100 zł.
W zażaleniu J.S. wskazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazał, że nigdy nie był i nie jest właścicielem W.T. przy ul. W. [...],[...]-[...] Zakopane a Wojewódzki Inspektorat Inspekcji Handlowej w Krakowie w piśmie (k-22) z 19 lutego 2013 r. kłamie, że "jako właściciel ujawniony jest skarżący J.S.". Skarżący podniósł, że jego wyjaśnienia co do jego stanu majątkowego, rodzinnego oraz sytuacji finansowej nie budzą wątpliwości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a."), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Instytucja pomocy prawnej jest więc wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007 r., nr 4, s. 36-39).
W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że brak było podstaw do uwzględnienia wniosku J.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).
Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy.
Jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie prawidłowo zbadał przesłanki warunkujące przyznanie J.S. prawa pomocy. Sąd I instancji zasadnie uznając, że dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał skarżącego - zarządzeniem z dnia 27 lutego 2015 r. - do uzupełnienia tego wniosku poprzez podanie m.in.: udokumentowanie dochodów skarżącego z tytułu emerytury z określeniem ich wysokości; wyjaśnienie z kim skarżący prowadzi gospodarstwo domowe, jeżeli z małżonką to podanie jej dochodów, oszczędności, majątku; wyjaśnienie, czy skarżący otrzymuje również inne dochody z tytułu zasiłków, świadczeń socjalnych, pomocy rodziny itp.; potwierdzenie stosownymi dokumentami wydatków związanych z utrzymaniem i leczeniem; wyjaśnienie, do kogo należy lokal mieszkalny, który strona podaje jako adres do korespondencji; wyjaśnienie, czy skarżący bądź osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają maszyny rolnicze, samochody itp.; wyjaśnienie, czy obecnie skarżący spłaca kredyty, pożyczki, przedstawienie rachunków bankowych skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie z ostatnich trzech miesięcy.
W odpowiedzi zaś na zawarte w powyższym zarządzeniu pytania skarżący oświadczył, że wysokość dochodu z tytułu emerytury wynosi 1211,57 zł, rata kredytu to 820,18 zł = 391,39 zł; nie prowadzi gospodarstwa domowego (żyje samotnie); nie uzyskuje dochodów z tytułu zasiłków, świadczeń specjalnych i rodzinnych; nie dokumentuje wydatków związanych z utrzymaniem i leczeniem, poza kredytem na leczenie; nie ma wiedzy do kogo aktualnie należy lokal z ul. W. [...]; nie posiada maszyn rolniczych ani samochodów. Nadto skarżący oświadczył, iż prowadzi gospodarstwo 1-osobowe, ale nie domowe, jest kloszardem.
Podkreślić należy, iż celem wystosowania przez Sąd powyższego wezwania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Odpowiedź zaś na zawarte tamże wezwanie umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym - w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Wobec powyższych okoliczności uznać jednak należy, że skarżący nie współpracował należycie z Sądem w dokumentowaniu swej sytuacji materialnej, a z tego powodu wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy od przedstawienia na wezwanie Sądu określonych dokumentów i oświadczeń, powoduje że strona winna się liczyć się z tym, że Sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku. J.S., pomimo wezwania, nie odpowiedział wyczerpująco i wiarygodnie na wszystkie pytania Sądu I instancji, czym zaś mógłby uprawdopodobnić spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Ponadto wskazać należy, że z akt sprawy wynika, iż skarżący w dniu 8 kwietnia 2013 r., zaciągnął kredyt w [...] na kwotę 16.500,00 zł, natomiast do odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący załączył kolejny harmonogram spłat kredytu, tym razem na kwotę 29.879,97 zł (miesięczna spłata – 672,95 zł), co dodatkowo budzi wątpliwości co do jego sytuacji majątkowej. Podzielić także należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że zobowiązania cywilnoprawne, jakim jest niewątpliwie umowa kredytu, nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi.
W takim stanie rzeczy uznać należy, że zaskarżone postanowienie Sądu pierwszej instancji jest prawidłowe.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił oddalić zażalenie.