Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 27 marca 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 34/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek Gminy M. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Gminy M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] w przedmiocie odroczenia płatności opłaty za korzystanie ze środowiska.
Uzasadniając powyższe orzeczenie Sąd pierwszej instancji podał, iż w dniu 12 lutego 2008 r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na urzędowym formularzu "PPPr" wniosek Gminy M. o przyznanie prawa pomocy obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że Gmina M. nie jest w stanie uiścić wymaganej opłaty sądowej ze względu na brak środków pieniężnych w budżecie. Strata za ostatni rok obrotowy według bilansu za 2006 wyniosła – [...] zł. Gmina jest w trakcie realizacji licznych inwestycji, w tym również tej będącej powodem skargi, w związku z tym nie jest w stanie udźwignąć kolejnego ciężaru finansowego, jakim jest opłata sądowa od niniejszej skargi. Natomiast posiadane środki finansowe potrzebne są w całości na bieżące funkcjonowanie gminy, co uniemożliwia ponoszenie opłat i wydatków w postępowaniu sądowym.
Postanowieniem z dnia 15 lutego 2008 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.
W wyniku złożonego sprzeciwu od powyższego postanowienia w dniu 12 marca 2008 r., Sąd pierwszej instancji rozpoznając wniosek nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia. Sąd wskazał, iż zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego. Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym.
W ocenie Sądu przedstawiona przez skarżącą sytuacja finansowa nie daje podstaw do przyznania jej prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd wskazał, iż rozpatrywał wniosek skarżącej w dwóch aspektach, mianowicie z uwzględnieniem wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w postępowaniu, a także biorąc pod uwagę możliwości finansowe strony.
Sąd podał, iż z oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że Gmina dysponuje środkami finansowymi zgromadzonymi na pięciu rachunkach bankowych w łącznej kwocie [...] zł., a brak jest informacji, aby konta bankowe były zablokowane, czy też zabezpieczone. W ocenie Sądu nie ma przeszkód w dysponowaniu zgromadzonymi na nich środkami. Sąd stwierdził, że kondycja finansowa strony skarżącej pozwala na uiszczenie wpisu w całości. Ponadto oprócz środków finansowych środków finansowych zgromadzonych na rachunkach bankowych, Gmina M. dysponuje także majątkiem o wartości [...] zł oraz środkami trwałymi o wartości [...] zł. Sąd wskazał, iż zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądowym stanowiskiem, posiadanie przez wnioskodawcę majątku trwałego o znacznej wartości w zasadzie wyłącza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (m. in. postanowienia NSA: z dnia 12 stycznia 2005 r. sygn. akt FZ 415/04, z dnia 8 listopada 2004 r. sygn. akt FZ 465/04, z dnia 15 kwietnia 2004 r. sygn. akt FZ 9/04).
Nadto podmiot dysponujący wciąż majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu, nie spełnia przesłanek udzielenia mu prawa pomocy zawartych w art. 246 § 2 p.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 19 listopada 2004 r. sygn. akt FZ 463/04).
Sąd podkreślił również, iż stosownie do treści art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zatem każdy podmiot zamierzający wnieść skargę lub wziąć udział w sprawie winien liczyć się z koniecznością poniesienia związanych z tym opłat i odpowiednio wcześniej, w miarę istniejących możliwości gromadzić środki potrzebne na ich pokrycie.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła Gmina M., zarzucając naruszenie art. 246 § 2 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie w całości sytuacji finansowej skarżącej. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zwolnienie Gminy M. od ponoszenia kosztów sądowych.
Zdaniem skarżącej Sąd pierwszej instancji nie wziął w ogóle pod uwagę wyjątkowości sytuacji, w jakiej znalazła się skarżąca. Podniesiono, iż wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi [...] zł, z którą wiąże się bardzo wysoki wpis sądowy. W takiej sytuacji konsekwencją oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych będzie rezygnacja przez stronę skarżącą z dochodzenia swoich praw, co wyłączy sądową kontrolę administracji publicznej w przedmiocie sprawy odroczenia płatności opłaty za korzystanie ze środowiska, a w efekcie pozbawi gminę jako stronę konstytucyjnego prawa do sądu.
W ocenie skarżącej, gminy pomimo legitymowania się tytułami prawnymi do nieruchomości, czy posiadaniem środków trwałych nie można traktować na równi z prywatnymi przedsiębiorcami. Wskazano, iż Gmina prowadzi działalność w celu zaspokojenia bieżących potrzeb lokalnego społeczeństwa, a więc w interesie publicznym. Skarżąca podniosła, iż pomimo dysponowania środkami finansowymi jest w trakcie realizacji licznych inwestycji, czego Sąd pierwszej instancji nie wziął po uwagę. Ponadto za 2006 r. Gmina poniosła straty w wysokości [...] zł, które Sąd pierwszej instancji winien wziąć pod uwagę.
Gmina M. wskazała również, iż na obecną chwilę posiadane środki niezbędne są na finansowanie realizowanych zadań publicznych i bieżące funkcjonowanie gminy. Nadto dopiero na 2008 r. została utworzona rezerwa w wysokości [...] zł na realizacje zadań z zakresu zarządzania kryzysowego, a na 2008 r. Gmina zabezpieczyła środki finansowe w kwocie [...] zł na inwestycje, które zobowiązana jest wykonać.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie jest zasadne.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), zwanej "p.p.s.a." prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z § 3 tego przepisu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Art. 246 § 2 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania /przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym/ lub, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania /prawo pomocy w zakresie częściowym/.
Strona winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku.
Należy stwierdzić, że w stosunku do osób prawnych ustawa przewiduje zaostrzone przesłanki przyznania prawa pomocy.
Wskazać należy, iż w stosunku do osób prawnych ustawodawca przewidział stosowanie instytucji prawa pomocy do przypadków usprawiedliwionych szczególnie trudną sytuacją, wyrażającą się brakiem funduszy.
W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji rozpoznając wniosek Gminy M. o przyznanie prawa pomocy podkreślił, że rozpatruje ten wniosek w dwóch aspektach, a mianowicie z uwzględnieniem wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w postępowaniu oraz biorąc pod uwagę możliwości finansowe strony. Powyższe założenie Sądu jest trafne, jednak uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie odzwierciedla rozważenia możliwości poniesienia przez stronę kosztów sądowych w aspekcie chociażby wysokości wpisu od skargi. W aktach niniejszej sprawy brak jest zarządzenia Przewodniczącego Wydziału dotyczącego wysokości należnego wpisu. Także w uzasadnieniu postanowienia Sądu z dnia 27 marca 2008 r. brak jest ustaleń i rozważań, z których wynikałaby wysokość wpisu, jaki strona winna uiścić od niniejszej skargi. W tej sytuacji nie można przyjąć, aby Sąd pierwszej instancji uwzględnił wysokość obciążeń finansowych, jakie strona powinna ponieść w niniejszym postępowaniu.
A zatem, Przewodniczący Wydziału winien określić wysokość wpisu od skargi, zaś Sąd rozpoznając wniosek Gminy M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym winien uwzględnić wysokość kosztów postępowania, w tym wysokość wpisu od skargi, a następnie ocenić sytuację finansową strony w aspekcie możliwości poniesienia tych kosztów. Rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych bez uprzedniego ustalenia rodzaju oraz wysokości wpisu od skargi należy uznać za przedwczesne. Jest to tym bardziej istotne, że strona skarżąca już w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 15 lutego 2008 r. podnosiła, iż z wartością przedmiotu zaskarżenia wiąże się wyjątkowo wysoki wpis sądowy.
W takiej sytuacji stanowisko Sądu, że kondycja finansowa strony skarżącej pozwala jej na uiszczenie wpisu sądowego w całości, skoro wpis od skargi nie został ustalony nie znajduje uzasadnienia.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.