Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2014 r. sygn. akt II SA/Gd 703/12 odmówił Z. J. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. J. i B. D. na decyzję Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia 7 września 2012 r. nr WOP.7721.282.2012.MH w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że Z. J. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania stanowią kwotę 250 zł z tytułu wpisu od skargi kasacyjnej (do zapłacenie której skarżąca Z. J. zobowiązana jest wraz z drugą ze skarżących).
Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżącej, jak również z treści jej pisma z dnia 10 marca 2014 r. oraz treści sprzeciwu z dnia 25 marca 2014 r. wynika, że prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe. Zamieszkuje samotnie w domu o powierzchni 73 m², który to dom stanowi współwłasność (w 1/2 udziału) skarżącej i jej siostry – B. D., która obecnie zamieszkuje w Niemczech. Wnioskodawczyni od dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 28 lutego 2014 r. była zatrudniona w sklepie spożywczo-przemysłowym jako pracownik do spraw promocji z wynagrodzeniem miesięcznym netto 1182 zł. Obecnie wnioskodawczyni została uznana za osobę bezrobotną i przyznane zostało jej prawo do zasiłku od dnia 14 marca 2014 r. w wysokości 988,40 zł miesięcznie w okresie pierwszych trzech miesięcy oraz 776,10 zł miesięcznie w okresie kolejnych miesięcy posiadania prawa do zasiłku. Wedle oświadczenia skarżącej, nie posiada ona żadnego majątku, oszczędności, przedmiotów wartościowych, poza udziałem w ww. nieruchomości budynkowej.
Skarżąca wyjaśniła, że nie jest w stanie ponieść kosztów prowadzenia sprawy bez uszczerbku dla siebie, tym bardziej że nie jest w stanie pokrywać kosztów na bieżąco. Ponosi samodzielnie koszty utrzymania domu w postaci opłat za światło, gaz, wodę, wywóz nieczystości, ubezpieczenie, podatek od nieruchomości, telefon. Ponadto w miesiącu lutym 2014 r. była zmuszona kupić opał za kwotę 670 zł. Ponosi również koszty zakupu biletu miesięcznego. Łącznie stanowi to kwotę 900 zł miesięcznych wydatków. W konsekwencji nie ma nawet środków na przeżycie.
W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącej, referendarz sądowy - zarządzeniem z dnia 24 lutego 2014 r., zobowiązał ją do przedłożenia następujących dokumentów: wyciągu z posiadanych rachunków i lokat bankowych - w tym konta i lokaty dewizowe - z ostatnich trzech miesięcy z uwzględnieniem aktualnego salda tychże rachunków, bądź też oświadczenia o ich nieposiadaniu, zeznania podatkowego za rok 2012, wszystkich rachunków związanych z utrzymaniem posiadanego domu (za dostawy mediów, rachunki za ogrzewanie, wywóz śmieci, energie elektryczną) oraz kopii nakazu podatkowego dotyczącego tej nieruchomości, zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia oraz oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżącą pojazdów mechanicznych (podania marki, roku produkcji, daty zakupu i aktualnej wartości).
W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawczyni nadesłała rozliczenie opłat za gaz za 2013 roku, wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 stycznia 2013 r. do 5 marca 2014 r., zeznanie podatkowe z 2012 r., pismo o rozwiązaniu umowy o pracę z dniem 28 lutego 2014 r., decyzję w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości za 2014 r. na kwotę 445 zł (wydaną w stosunku do Z. J. i B. D.), potwierdzenie wpłaty w dniu 1 października 2013 r. kwoty 33 zł tytułem opłaty dotyczącej śmieci, umowę o świadczenie usług transmisji danych określającą opłatę miesięczną w wysokości 33 zł, fakturę VAT za styczeń 2014 r. za usługi telekomunikacyjne na kwotę 55,37 zł (wystawioną na B. D.), fakturę VAT za energię elektryczną ze stycznia 2014 r. na kwotę 132,25 zł (wystawioną na B. D. i Z. J.), fakturę VAT za wodę i odprowadzanie ścieków za dwa miesiące na kwotę 72,73 zł (wystawioną na B. D. i Z. J.), dowód zakupu węgla opałowego w dniu 31 stycznia 2014 r. za kwotę 670 zł, oświadczenie o nieposiadaniu lokat, ani pojazdów mechanicznych oraz wezwanie z Powiatowego Urzędu Pracy w Malborku z dnia 6 marca 2014 r. do stawienia się celem potwierdzenia gotowości do podjęcia pracy.
Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 marca 2014 r. odmówiono wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. Referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawczyni, mimo wykazywanych niskich dochodów, ponosi wydatki znacznie przewyższające jej miesięczne dochody, i w styczniu w ogóle nie korzystała ze zgromadzonych środków finansowych. Dopiero po otrzymaniu wezwania o dodatkowe dokumenty nastąpiły wypłaty z rachunku bankowego. Wskazał, że w styczniu 2014 r. na koncie skarżącej na początku miesiąca była kwota 1850 zł i przez cały miesiąc została z niego wydatkowana jedynie kwota 89,48 zł. W dniu 1 lutego 2014 r. stan konta to - 2942,62 zł. Na koniec lutego 2014 r. stan konta wynosił 318,67 zł. Przedstawione rachunki z datą płatności na luty 2014 r. zostały opłacone. Żadne nadzwyczajne wydatki nie zostały wykazane.
Stąd trudno uznać, według referendarza sądowego, za prawdziwe twierdzenie wnioskodawczyni o braku środków na uiszczenie wpisu w sprawie skoro może sobie pozwolić na trzymanie środków w wysokości 1700 zł przez miesiąc czasu na rachunku bankowym. Podniósł, że przedstawione opłaty za dom są stosunkowo niewielkie i uiszczane na bieżąco. Nie potwierdził się brak środków na bieżące utrzymanie. W ocenie referendarza sądowego wnioskodawczyni musiała posiadać środki z innego źródła niż wynagrodzenie za pracą bądź opłat dokonała siostra. Nie ma też uzasadnienia, aby tylko jeden ze współwłaścicieli utrzymywał wspólną nieruchomość, gdyż obowiązek ten ciąży na każdym wedle udziału w prawie własności.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia wnioskodawczyni wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych. Skarżąca podniosła, że z uwagi na swój wiek nie jest w stanie znaleźć żadnej pracy dodatkowej. W latach 2012 i 2013 nie uzyskiwała wysokich dochodów ale starała się za ten okres regulować zobowiązania. W miesiącu styczniu 2014 r. zgromadziła kwotę 1700 zł mając na uwadze rachunki, które miały wpłynąć za energię, gaz, wodę itp. za kolejny okres płatności. Zagubiła dowód osobisty, stąd tez pożyczyła pieniądze od siostry – D. M., aby zakupić węgiel oraz się utrzymać, które to pieniądze zwróciła. Dlatego na koncie pozostawało wynagrodzenie za miesiąc grudzień. Wyjaśniła, że siostra B. D. nie korzysta z mieszkania, a więc pozostaje jej do zapłaty tylko 1/2 opłat abonamentowych oraz część opłaty dotyczącej podatku od nieruchomości. Wskazała na decyzję o przyznaniu jej zasiłku dla bezrobotnych.
Przedłożyła kolejne dokumenty - fakturę VAT za luty i marzec 2014 r. za usługi telekomunikacyjne na kwotę 56,04 zł (wystawioną na B. D.), kolejną fakturę VAT za wodę i odprowadzanie ścieków za dwa miesiące na kwotę 74,04 zł (wystawioną na B. D. i Z. J.), kolejną fakturę VAT za energię elektryczną z marca 2014 r. na kwotę 190,11 zł (wystawioną na B. D. i Z. J.), wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 stycznia 2014 r. do 21 marca 2014 r., informację o dochodach PIT-11 za 2013 r. wykazującą dochód w kwocie 17.865,00 zł.
Rozpoznając wniosek skarżącej Sąd Wojewódzki, mając na względzie treść art. 199, art. 239 pkt 4, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2, art. 260 p.p.s.a., podkreślił, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
Rozpoznając wniosek skarżącej Sąd miał na uwadze, że postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 703/12, odmówiono wnioskodawczyni Z. J. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, a jej zażalenie na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13. Obowiązkiem wnioskodawczyni było zatem wykazanie, że od daty wydania ww. postanowienia jej sytuacja majątkowa i dochodowa zmieniła się w stopniu uzasadniającym dokonanie odmiennej oceny niż będąca podstawą odmowy przyznania prawa pomocy na wcześniejszym etapie postępowania.
W ocenie Sądu, z analizy przedstawionych przez wnioskodawczynię dokumentów i oświadczeń wynika, że sytuacja majątkowa skarżącej zmieniła się, jednak nie w takim stopniu, który uzasadniałby zwolnienie jej od kosztów sądowych. Okoliczność utraty dochodów z umowy o pracę i przyznanie jej prawa do zasiłku w kwocie 988,40 zł (a w kolejnych miesiącach 776,10 zł) istotnie stanowi o pogorszeniu się sytuacji dochodowej wnioskodawczyni, albowiem do lutego 2014 r. uzyskiwała dochód miesięczny w wysokości 1.182,04 zł (ostatnia wpłata w dniu 3 marca 2014 r.). Niemniej jednak sytuacji majątkowej wnioskodawczyni nie można ocenić jako wyjątkowo trudnej, a w szczególności jako pozwalającej na uwzględnienie wniosku.
Sąd podkreślił, że wnioskodawczyni nadal posiada udział (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m², dysponuje stałymi – choć niższymi - dochodami z przyznanego zasiłku dla bezrobotnych. Ponadto skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jednak zamieszkiwany budynek stanowi w 1/2 udziału własność także jej siostry – B. D., która z tego tytułu winna partycypować w części wydatków na utrzymanie domu. Jak sama wnioskodawczyni oświadczyła, jej siostra częściowo (w odniesieniu do opłat abonamentowych oraz podatku od nieruchomości) ponosi wydatki na utrzymanie domu.
Sąd uznał zatem, że z udokumentowanych przez wnioskodawczynię stałych miesięcznych wydatków na utrzymanie domu w wysokości około 400 zł, część z nich ponosi także druga współwłaścicielka domu. Świadczyć o tym ponadto może fakt, że część rachunków dotyczących opłat wystawiona została również na siostrę skarżącej. To, że druga współwłaścicielka domu ponosi koszty utrzymania domu w mniejszym stopniu niż wnioskodawczyni, nie może stanowić podstawy do zwolnienia od kosztów sądowych, skoro wnioskodawczyni świadomie pozbawia się środków, które mogłaby przeznaczyć na pokrycie kosztów prowadzonego postępowania sądowego.
Sąd dodał, że instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, np. bezrobotnych bez prawa do zasiłku, utrzymujących innych członków rodziny, zatem takich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do Sądu. Wnioskodawczyni nie wykazała, aby jej stan materialny zaliczał ją do tej kategorii osób. W szczególności wskazać należy, że przyznane jej zostało prawo do zasiłku dla bezrobotnych, brak jest innych osób pozostających na utrzymaniu skarżącej, a ponadto przysługuje jej udział 1/2 w nieruchomości, które to prawo nie jest, wobec braku oświadczeń w tym zakresie, obciążone. Może zatem przynosić określone pożytki (szczególnie wobec zamieszkiwania w budynku wyłącznie wnioskodawczyni), czy też stanowić przedmiot zabezpieczenia pożyczki, gdy wnioskodawczyni brak jest środków bieżących na uiszczenia kosztów sądowych. Przyjmuje się, że posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych.
W ocenie Sądu nie są wiarygodne twierdzenia wnioskodawczyni o braku możliwości podejmowania środków pieniężnych z rachunku bankowego w miesiącu styczniu 2014 r. z uwagi na zagubienie dowodu osobistego. Podjęcie środków możliwe jest także za pomocą karty bankomatowej, na której posiadanie przez wnioskodawczynię wskazywać mogą regularne obciążenia z tytułu ubezpieczenia karty, wypłaty oraz płatności kartą (por. wyciąg z rachunku bankowego). W konsekwencji przyjąć należy, że wnioskodawczyni, z nieznanych Sądowi przyczyn, mimo osiągania niewielkich dochodów, była w stanie poczynić oszczędności sięgające na początku stycznia 2014 r. niemal 2000 zł, na początku lutego 2014 r. niemal 3000 zł, zaś na początku marca 2014 r. ponad 1500 zł. W ocenie Sądu – wnioskodawczyni posiada zatem nadal środki, które pozwalają na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, tym bardziej, że na obecnym etapie postępowania ograniczają się one jedyne do kwoty 250 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej, którą to kwotą wnioskodawczyni została obciążona solidarnie wraz z drugą skarżącą B.D., zatem kwota ta może zostać uiszczona przez skarżącą jedynie w części, o ile w pozostałej części uiści ją druga ze skarżących. Pomocy prawnej zawodowego pełnomocnika skarżąca nie potrzebuje, ponieważ ustanowiła go z wyboru.
Zażalenie na powyższe postanowienie Sądu złożyła Z. J. wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie częsiowym przez zwolnienie od kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
W niniejszej sprawie podstawowe znaczenie ma fakt, że jest to drugi wniosek w przedmiocie prawa pomocy złożony w tym samym postępowaniu przez skarżącą. Jak wynika z akt sprawy postanowieniem z dnia 29 maja 3013 r., sygn. akt II OZ 406/13, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie Sądu Wojewódzkiego z dnia 5 kwietnia 2013 r. odmawiające Z. J. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowienie to jest więc prawomocne (art. 168 § 1 p.p.s.a.). Nie wyklucza to możliwości ponownego ubiegania się przez stronę o przyznanie prawa pomocy z uwagi na treść art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a., jednak Sąd Wojewódzki rozpoznając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może odstąpić od oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy zawartej we wskazanym wcześniej prawomocnym postanowieniu. Zgodnie bowiem z art. 170 p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże zarówno strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe.
Nie ulega wątpliwości, że nowy wniosek w przedmiocie przyznania prawa pomocy obrazuje pogorszenie sytuacji majątkowej skarżącej jednak nie w takim stopniu, który uzasadniałby zwolnienie od kosztów sadowych.
Słusznie Sąd Wojewódzki ocenił, że okoliczność utraty dochodów z umowy o pracę i przyznanie prawa do zasiłku w kwocie 988,40 zł (a w kolejnych miesiącach 776,10 zł) istotnie stanowi o pogorszeniu się sytuacji dochodowej wnioskodawczyni. Jednak sytuacja ta nie jest na tyle trudna by poniesienie pełnych kosztów postępowania doprowadziło do uszczerbku utrzymania koniecznego skarżącej wobec faktu, że skarżąca nie ma żadnych osób na utrzymaniu, a ponadto przysługuje jej udział 1/2 w nieruchomości, który nie jest obciążony; może zatem przynosić określone pożytki (np. z najmu), szczególnie wobec zamieszkiwania w budynku wyłącznie wnioskodawczyni, czy też stanowić przedmiot zabezpieczenia pożyczki.
Również prawidłowo Sąd Wojewódzki poddał w wątpliwość twierdzenia wnioskodawczyni o braku możliwości podejmowania środków pieniężnych z rachunku bankowego w styczniu 2014 r. z uwagi na zgubienie dowodu osobistego, w sytuacji regularnych obciążeń rachunku z tytułu ubezpieczenia karty, wypłat oraz płatności kartą. Nadto mimo osiągania niewielkich dochodów, wnioskodawczyni była w stanie poczynić oszczędności sięgające na początku stycznia 2014 r. niemal 2000 zł, na początku lutego 2014 r. niemal 3000 zł, zaś na początku marca 2014 r. ponad 1500 zł. W tej sytuacji wnioskodawczyni posiada środki, które pozwalają na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, tym bardziej, że na obecnym etapie postępowania ograniczają się one jedyne do kwoty 250 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej, którą to kwotą wnioskodawczyni została obciążona solidarnie wraz z B. D. Zasadnym więc było stanowisko Sądu Wojewódzkiego co do niespełnienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a postanowienie odmawiające przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w pełni odpowiada prawu.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.