Postanowienie NSA z 7 czerwca 2006 r., II OZ 593/06

Wydany

7 czerwca 2006 r.

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 7 czerwca 2006 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 15 lutego 2006 roku, sygn. akt II SA/Rz 618/05 o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym

Skład

Sędzia NSA Anna Łuczaj przewodniczący

Sprawa

w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 16 maja 2005 roku Nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za usunięcie drzewa bez zezwolenia postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 17 października 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (sygn. akt II SA/Rz 618/05) odrzucił skargę K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 16 maja 2005 roku w przedmiocie kary pieniężnej za usunięcie drzew bez zezwolenia ze względu na uchybienie terminu do uzupełnienia braku formalnego skargi w postaci uiszczenia wpisu od skargi.

W dniu 30 listopada 2005 roku K. Z. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, iż z uwagi na swój podeszły wiek (66 lat), zły stan zdrowia oraz trudną sytuację finansową nie jest w stanie wygospodarować kwoty potrzebnej na pokrycie kosztów sądowych. W dołączonym do wniosku piśmie podał również, że wraz z żoną oraz synem i jego rodziną (żona i troje dzieci) prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania skarżącego jest renta w wysokości 1200 złotych. W utrzymaniu rodziny partycypuje także żona skarżącego, która otrzymuje emeryturę w wysokości 870 złotych. W niewielkim stopniu do zaspokajania potrzeb rodziny przyczynia się również syn, który prowadzi sezonową działalność gospodarczą. Z oświadczenia majątkowego wynika, że także skarżący prowadzi działalność gospodarczą. Skarżący oświadczył, iż w skład jego majątku wchodzi dom mieszkalny o powierzchni 100 m2, mieszkanie o powierzchni 80 m2, samochód marki Fiat 125 p z 1984 roku oraz ciągnik C330 z 1976 roku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie - w osobie referendarza sądowego - postanowieniem z dnia 14 grudnia 2005 roku umorzył postępowanie o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi, w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy..

K. Z. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia.

Zarządzeniem z dnia 16 stycznia 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wezwał wnioskodawcę do złożenia dodatkowego oświadczenia na okoliczność prowadzonej działalności gospodarczej.

W odpowiedzi na wezwanie K. Z. podał, iż nie posiada konta bankowego dla prowadzonej przez siebie działalności, gdyż rachunek bankowy został założony na jego syna W. Z. – saldo końcowe na dzień 25 stycznia 2006 roku wykazało środki finansowe w wysokości 49,20 złotych. Skarżący oświadczył, że nie posiada lokat dewizowych, a jedyne środki trwałe jego firmy to samochód marki Fiat 125 p.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 lutego 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie na podstawie art. 260 i art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej zwanej "p.p.s.a." odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.

Sąd I instancji w uzasadnieniu orzeczenia podniósł, iż w przedmiotowej sprawie koszty sądowe opiewają na kwotę 130 złotych, co w porównaniu z miesięcznymi dochodami skarżącego w wysokości 2.070 złotych, nawet przy przyjęciu, iż ma na utrzymaniu 5 osób, odbiera sytuacji skarżącego charakter wyjątkowy, usprawiedliwiający skorzystanie z pomocy prawnej. Nie negując trudnej sytuacji finansowej skarżącego, Sąd I instancji wskazał, iż koszty sądowe mają taki sam charakter jak inne należności publicznoprawne i nie mogą być inaczej traktowane. Skarżący nosząc się z zamiarem wystąpienia na drogę sądową winien był poczynić stosowne oszczędności, co w świetle naprowadzonych przez skarżącego okoliczności było możliwe.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie stanowiska tego nie niweczy podnoszony przez skarżącego fakt istnienia zobowiązań z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, w którą z natury rzeczy wpisane są uzyskiwane zyski jak i ponoszone straty. Od osób prowadzących działalność gospodarczą wymaga się większej wnikliwości i przezorności w przewidywaniu wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych. Natomiast ani stan zdrowia skarżącego ani charakter sprawy nie uzasadnia konieczności ustanowienia adwokata z urzędu. Sąd I instancji stwierdził, że dolegliwości, na które powołuje się K. Z. nie dają podstaw do obaw, że skarżący nie jest w stanie zrozumieć znaczenia podejmowanych co do niego czynności i nie stanowią przeszkody dla dalszego postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, przed którym stawiennictwo nie jest obowiązkowe.

W zażaleniu na powyższe postanowienie K. Z. wniósł o jego uchylenie i ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący wniósł o przyznanie adwokata lub radcy prawnego z urzędu, aby pełnomocnik w sposób fachowy przedstawił problemy, gdyż skarżący od pewnego czasu ma kłopoty z pamięcią i zrozumieniem pism sądowych. Zaznaczył, że mimo dużych problemów finansowych pożyczył u rodziny 260 złotych, aby uiścić wpis sądowy lecz wpłaty dokonał w sposób nieprawidłowy i Sąd odrzucił skargę. Brak środków pieniężnych na leczenie, w tym na operację oczu, powoduje, że skarżącemu pogarsza się wzrok i postępuje choroba wątroby. Po raz kolejny skarżący podniósł kwestię strat poniesionych na skutek działalności gospodarczej, wywołanych współpracą z nieuczciwym kontrahentem. Na zakończenie K. Z. stwierdził, iż syn zakończył działalność gospodarczą - wyrejestrował z dniem 15 lutego 2006 roku - z uwagi na jej nieopłacalność.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).

Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania /przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym/ lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny /przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym/.

Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku.

W rozpoznawanej sprawie skarżący wnosił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie adwokata. Do wniosku załączył szereg dokumentów, w tym wyrok Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 maja 2005 roku i postanowienie Prokuratury Rejonowej w Rzeszowie mające potwierdzać nieuczciwość kontrahenta i poniesione z tego tytułu straty, ostateczne wezwanie do zapłaty na kwotę 983,55 złotych, faktury VAT dokumentujące zakup lekarstw oraz protokół zajęcia samochodu marki Fiat 125 p / rok produkcji 1984 / - sporządzony w toku egzekucji zobowiązania pieniężnego objętego tytułem wykonawczym na kwotę 12.517 złotych - w którym zaznaczono, iż meble i inne rzeczy ruchome przedstawiają niską wartość.

Zauważyć należy, iż Sąd I instancji rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym skoncentrował się na możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 130 złotych. Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie pozwala ustalić stanowiska Sądu co do możliwości pokrycia przez skarżącego kosztów wynagrodzenia adwokackiego. Okoliczność ta skutkuje uznaniem, iż wniosek K. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie został należycie rozważony w zakresie ustanowienia adwokata. W niniejszej sprawie należyte rozważenie wniosku o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie pełnomocnika z urzędu ma szczególne znaczenie z uwagi na etap, na którym znajduje się postępowanie w sprawie. Otóż postanowieniem z dnia 17 października 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odrzucił skargę K. Z.. Postanowienie w tym przedmiocie jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie, od którego przysługuje skarga kasacyjna (art. 173 § 1 p.p.s.a.). Powyższy środek odwoławczy objęty jest przymusem adwokackim (art. 175 § 1 p.p.s.a.). W tym stanie rzeczy od przyznania prawa pomocy przez ustanowienie pełnomocnika z urzędu może być uzależniona realizacja przez skarżącego konstytucyjnego prawa do sądu.

Dodatkowo należy podnieść, iż Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia w żaden sposób nie odniósł się do przedłożonych przez skarżącego dokumentów. Rzeczywiście skarżący uzyskuje stały miesięczny dochód, jednakże przedłożone dokumenty zdają się wskazywać na istnienie wysokiego zadłużenia i prowadzoną egzekucję z majątku skarżącego. Podkreślić należy, iż o przyznaniu prawa pomocy decyduje obiektywna możliwość poniesienia przez stronę kosztów postępowania. Prowadzenie egzekucji z majątku strony w sposób oczywisty ogranicza możliwość dysponowania majątkiem, a tym samym może wpływać na możliwość pokrycia kosztów postępowania i możliwość ustanowienia pełnomocnika z wyboru.

Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy nie pozwalają na pełną ocenę wysokości zadłużenia skarżącego i wpływu egzekucji na możliwość poniesienia przez niego kosztów postępowania, a to chociażby z tej przyczyny, że dotyczą 2001 roku.

W tej sytuacji Sąd I instancji uznając, że oświadczenie skarżącego w tym zakresie jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych K. Z. powinien wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych (art. 255 p.p.s.a.). Niepodjęcie przez Sąd takiego działania przy jednoczesnym braku analizy oświadczenia skarżącego co do prowadzonego postępowania egzekucyjnego i wysokości zadłużenia powoduje, że ocena stanu faktycznego w świetle przesłanek art. 246 § 1 p.p.s.a. dokonana przez Sąd I instancji jest przedwczesna. Sąd I instancji nie odniósł się do faktu zadłużenia skarżącego oraz prowadzonej z jego majątku egzekucji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia i nie rozważył możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru.

Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.