Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 20 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Lu 177/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił P.K. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P.K., J.G., J.C., M.G. oraz W.F. na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] stycznia 2015 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy wydania nakazu rozbiórki.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że P.K. w dniu 7 kwietnia 2015 r. złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienia adwokata z urzędu.
Postanowieniem z dnia 5 maja 2015 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy.
W dniu 12 maja 2015 r. wniósł on sprzeciw, podnosząc, że znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej i majątkowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie rozpoznając wniosek wskazał, że w myśl art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") wobec wniesienia sprzeciwu w terminie, postanowienie z dnia 5 maja 2015 r. utraciło moc. Instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 P.p.s.a. zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Stąd też, jak również z uwagi na kryteria sformułowane w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a., zasadnicze znaczenie ma ustalenie kondycji finansowej strony.
Sąd podkreślił, że oświadczenie skarżącego zawarte w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy było niewystarczające do dokonania prawidłowej oceny sytuacji materialnej strony. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wynikało bowiem, jakie są stałe miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego i kto je ponosi, zaś skarżący wskazał, że jest osobą długotrwale bezrobotną i nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów. Wniosek ten nie zawierał wystarczających informacji co do tego, jaki jest majątek i dochody żony skarżącego z tytułu pracy i emerytury.
W związku z tym skarżącego wezwano do złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń. W nadesłanym na wezwanie referendarza sądowego piśmie z dnia 20 kwietnia 2015 r. skarżący podał, że na stałe miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego składa się: wywóz śmieci 18 zł; podatek od nieruchomości wspólnej 26,66 zł; podatek od nieruchomości stanowiącej odrębną własność żony 12,08 zł; gaz z butli 25 zł energia elektryczna 53,81 zł; wywóz nieczystości 30 zł. Skarżący oświadczył, że wydatki te finansowane są z dochodów żony, których wysokości nie zna, ponieważ żona kategorycznie odmówiła ujawnienia tych danych. Wskazał, że faktycznie jest odseparowany od żony. Oświadczył również, że do żony należy, zarejestrowany na niego samochód osobowy VW Golf, rok produkcji: 1996, kupiony za kwotę 2.500 zł. Do pisma skarżący załączył kserokopie opłat za energię elektryczną, wywóz nieczystości i śmieci, podatek od nieruchomości i łączne zobowiązanie pieniężne.
Ponadto w sprzeciwie złożonym od postanowienia referendarza sądowego z dnia 5 maja 2015 r. wskazał, że "nie jest w stanie dokładnie wykazać miesięcznych wydatków ponoszonych na wyżywienie, środki czystości itp., albowiem zakupy najczęściej robi żona, a dowody zakupu nie zachowały się". Wyjaśnił, że w jego ocenie w niniejszej sprawie "należy przyjąć przeciętne wydatki dla dwuosobowej rodziny około 300-400 zł/m-c". W ocenie Sądu pierwszej instancji oznacza to, że skarżący nie wyjaśnił wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji materialnej, w szczególności co do wysokości dochodów żony z tytułu pracy i emerytury oraz ewentualnie posiadanych przez nią zasobów finansowych. Powoływanie się na okoliczność faktycznej separacji z żoną, o ile rzeczywiście okoliczność taka ma miejsce, bowiem we wniosku PPF skarżący wykazywał żonę jako osobę pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, jest bez znaczenia dla oceny jego zdolności ponoszenia kosztów postępowania.
Sąd wskazał, że przepisy prawa rodzinnego nakładają bowiem na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego. Stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.; dalej: K.r.o.) małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie zaś z art. 23 K.r.o. małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny. Obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego. Z obowiązku tego nie zwalnia pozostawanie w separacji faktycznej, ani nawet ustanowienie rozdzielności majątkowej, bowiem w świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa małżeńska dotyczy zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami, a nie wzajemnych obowiązków małżeńskich (por. postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2009 r., I FZ 272/09, Lex 552228, postanowienie NSA z dnia 10 lutego 2014 r., I FZ 530/13, Lex 1422571).
Zatem majątek i dochody małżonki skarżącego, należy również brać pod uwagę przy ocenie jego możliwości płatniczych. Sąd zwrócić uwagę, że skoro skarżący przyznał w sprzeciwie, iż to żona "najczęściej" pokrywa "miesięczne wydatki ponoszone na wyżywienie, środki czystości itp.", a jednocześnie nie podał dochodu żony uzyskiwanego – wedle jego oświadczenia – z emerytury oraz wynagrodzenia za pracę, to tym samym skarżący uniemożliwił Sądowi poznanie rzeczywistej sytuacji jego rodziny. Ponadto skarżący nie wyjaśnił, skąd należycie czerpie środki na pokrycie comiesięcznych wydatków rodziny, w sytuacji, gdy on sam nie posiada jakiegokolwiek dochodu, zaś jego żona pokrywa część tych wydatków.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, okoliczność ta zdaje się świadczyć o tym, że skarżący posiada inne jeszcze źródło dochodów, którego nie ujawnił Sądowi w zawartym we wniosku oświadczeniu, złożonym przecież pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący nie ujawnił w pełni sytuacji finansowej swojej rodziny, co uniemożliwiało uwzględnienie jego wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył P.K. wnosząc o jego uchylenie lub zmianę. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, iż w żadnym z dotychczasowych pism nie podnosił, że znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej. Nadto wskazał, iż żona pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, ale to nie oznacza, że skarżący ma wpływ na dysponowanie jej dochodami i decyzje majątkowe. Skarżący podniósł, iż wykazał, jakie są wydatki miesięczne utrzymania gospodarstwa domowego, a Sąd zmieniając treść pisma skarżącego wyciągnął fałszywy wniosek, że żona skarżącego ponosi tylko część wydatków. Skarżący wyraźnie wskazał, iż źródło pokrycia wydatków stanowią dochody żony.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień.
Zgodnie z art. 255 p.p.s.a w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak przyjęto w judykaturze, dopiero fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. - wezwał wnioskodawcę do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Wezwany nie uczynił jednak zadość wezwaniu, bowiem nie udzielił odpowiedzi na wszystkie postawione w nim pytania oraz nie przedstawił wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga przy tym, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (zob. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06).
Mając powyższe okoliczności na uwadze, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie nie można Sądowi pierwszej instancji zarzucić błędu - słusznie bowiem Sąd ten uznał, że skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie było zatem podstaw prawnych do udzielenia mu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie.
Podkreślenia wymaga przy tym, że w odpowiedzi na wezwanie skarżący wskazał, że żona nie wyraża zgody na ujawnienie dochodów.
W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego powyższe nie pozwala na określenie wysokości i źródeł dochodów małżonki skarżącego, z którą prowadzi on wspólnie gospodarstwo domowe. Tymczasem w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, istotny jest także stan majątkowy i możliwości płatnicze małżonka osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zasłanianie się brakiem zgody małżonki na podanie wysokości dochodów lub twierdzenie, że posiada ona majątek odrębny nie jest okolicznością "usprawiedliwiającą" niepodanie istotnych danych sądowi, ponieważ skarżący wraz z żoną (jak wynika z wniosku skarżącego) prowadzą gospodarstwo domowe wspólnie. Prowadzenie gospodarstwa domowego z J.K. pozwala przypuszczać, że to żona utrzymuje skarżącego, jednak jakie dochody uzyskuje tego sąd się nie dowiedział, a zatem nie mógł rozważać tej kwestii.
Stwierdzić należy, iż brak powyższych danych nie pozwala uznać, że skarżący nie jest w stanie ponosić kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Rolą sądu jest natomiast ocena sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny, z którą prowadzi on wspólnie gospodarstwo, aby stwierdzić, czy sytuacja wszystkich osób należących do tego kręgu pozwala skarżącemu na uiszczenie należnych kosztów sądowych.
Nie znajdując zatem usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.