Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2017 r. sygn. II SA/Gl 487/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach umorzył postępowanie wszczęte zażaleniem J. L. na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia 24 listopada 2016 r. wzywające J. L. do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie Sądu z dnia 17 października 2016 r. sygn. II SA/Gl 487/16 o odrzuceniu zażalenia na postanowienie z dnia 16 września 2016 r. odrzucające skargę kasacyjną J. L. Postanowienie to zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 listopada 2016 r. J. L. został wezwany do uiszczenia wpisu od zażalenia na postanowienie tego Sądu z dnia 17 października 2016 r. w kwocie 100 zł, w terminie siedmiu dni, pod rygorem odrzucenia zażalenia. Odpis zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu doręczono skarżącemu w dniu 15 grudnia 2016 r. Pismem z dnia 21 grudnia 2016 r. skarżący, jak uznał Sąd I instancji, wniósł zażalenie na powyższe zarządzenie wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
Postanowieniem z dnia 13 lutego 2017 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach przyznał skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.
Umorzenie postępowania zażaleniowego w przedmiocie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 24 listopada 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uzasadnił faktem uznania go za bezprzedmiotowe w warunkach określonych w art. 195 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), dalej: p.p.s.a. Zdaniem Sądu, taka ocena postępowania wynikała z przyznania skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych.
W zażaleniu na powyższe postanowienie J. L. wniósł o jego uchylenie, wskazując, że się z nim nie zgadza, ponieważ, jak należy przyjąć w świetle ogólnie wyrażonej w piśmie argumentacji, nie zna powodów wydanego rozstrzygnięcia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Strona, którą wezwano do uiszczenia opłaty sądowej, może skutecznie złożyć wniosek o zwolnienie jej od kosztów sądowych w terminie zakreślonym w wezwaniu do uiszczenia opłaty. Jeżeli strona po doręczeniu wezwania złoży wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i w tym zakresie uzyska zwolnienie pierwotne wezwanie traci moc na skutek przyznania prawa pomocy, które objęło koszty sądowe. W rozpoznawanej sprawie skarżącemu na mocy postanowienia z dnia 13 lutego 2017 r. zostało przyznane prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, wobec czego nie ma on już obowiązku uiszczenia wpisu sądowego, do czego został wezwany zaskarżonym zarządzeniem z dnia 24 listopada 2016 r. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia kwestia wpływu przyznania prawa pomocy na sytuację procesową skarżącego w zakresie zniesienia obowiązku uiszczenia wpisu od zażalenia została pominięta, albowiem Sąd zawęził swoje rozważania wyłącznie do zagadnienia związanego z istnieniem podstaw do prowadzenia postępowania zażaleniowego. Z tego zapewne powodu strona skarżąca, jak wynika z treści zażalenia, postanowienie Sądu z dnia 3 kwietnia 2017 r. odebrała nietrafnie jako rozstrzygnięcie pogarszające jej sytuację prawną.
W opisanych warunkach zachodziłaby możliwość traktowania za Sądem I instancji zainicjowanego przez skarżącego postępowania zażaleniowego ukierunkowanego na ocenę legalności zarządzenia z dnia 24 listopada 2016 r. za bezprzedmiotowe, skoro jego przedmiotem miałby być akt procesowy pozbawiony swojej skuteczności prawnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na ocenę prawidłowości zaskarżonego postanowienia umarzającego postępowanie zażaleniowe istotny wpływ ma jednakże inna kwestia, którą Sąd I instancji w sposób nieprawidłowy uprzednio rozstrzygnął. Ma ona związek z samą dopuszczalnością uznania, że w rozpoznawanej sprawie strona złożyła zażalenie, które zainicjowało postępowanie zażaleniowe stanowiące przedmiot niniejszego postępowania.
Należy przypomnieć, że za zażalenie Sąd I instancji potraktował pismo skarżącego z dnia 21 grudnia 2016 r., przyjmując, że obejmowało ono poza zażaleniem również żądanie przyznania prawa pomocy zgłoszone przez skarżącego. Oceny tej w żaden sposób nie potwierdza jednak treść tego pisma. Nie może budzić wątpliwości, że w piśmie z dnia 21 grudnia 2016 r. skarżący wyraził ogólny sprzeciw względem obowiązku uiszczenia wpisu. Powody, które każą sprzeciwić się obowiązkowi poniesienia opłaty skarżący lokuje jednakże wyłącznie w kwestiach materialnych, albowiem wyraźnie wskazuje, że "nie stać [go] na ponoszenie kosztów przy dochodzie około 520 złotych miesięcznie".
Skarżący nie może sobie na to pozwolić, ponieważ, jak jednocześnie podaje, "nie ma z czego dokonać takiej opłaty" (pismo z dnia 21 grudnia 2016 r., k. 81). Powyższe oznacza, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach nie miał dostatecznych podstaw, by uznać, że w sprawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 24 listopada 2016 r. skarżący zainicjował postępowanie zażaleniowe, które po rozpoznaniu wniosku J. L. o przyznanie prawa pomocy, miałoby podlegać odrębnemu rozpoznaniu. Oceny tej nie zmienia sformułowany wniosek skarżącego o "zmianę, unieważnienie i uchylenie" zarządzenia, albowiem to żądanie w świetle treści przywołanego wyżej pisma i wyrażonej w nim wyraźnie intencji powinno zostać rozpoznane wyłącznie w toku postępowania regulowanego przepisami Rozdziału 3 Działu V p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega sytuacje, w których adresowane do sądu administracyjnego pismo strony postępowania, ze względu na swoją treść, powinno być traktowane zarówno jako żądanie poddania kontroli instancyjnej zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu, a więc jako zażalenie (art. 227 § 1 p.p.s.a.), jak też równolegle - jako wystąpienie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (art. 243 § 1 p.p.s.a.). Brak jest jednak uzasadnionych powodów, by taką kwalifikację prawną nadawać każdemu pismu procesowemu wnoszonemu w terminie przewidzianym na złożenie zażalenia, jeżeli wraz z opisem swojej trudnej sytuacji materialnej strona nie zastrzeże, że nie żąda poddania zarządzenia kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego (w związku z traktowaniem tego pisma jako zażalenia). Takiemu działaniu sprzeciwia się wzgląd nie tylko na sprawność i ekonomikę postępowania sądowego, ale też konieczność dokonywania przez sąd w każdym przypadku właściwej wykładni oświadczeń procesowych składanych przez stronę postępowania.
Prawidłowego ustalenia treści takiego oświadczenia nie można zaś utożsamiać z nadaniem pismu procesowemu złożonemu przez stronę skutków prawnych wszystkich wniosków procesowych, z jakimi strona może skutecznie wystąpić w danym momencie ze względu na bieg wyznaczonych jej terminów.
Wyrażonego powyżej stanowiska nie zmienia oświadczenie ustanowionego z urzędu pełnomocnika zawarte w piśmie z dnia 17 marca 2017 r. o podtrzymaniu wszystkich złożonych przez J. L. "zażaleń". Pozostawiając na marginesie zasadność złożenia takiego oświadczenia, ww. oświadczenie mogłoby mieć znaczenie dla nadawanej pismu z dnia 21 grudnia 2016 r. przez Sąd I instancji kwalifikacji tylko w takim przypadku, gdyby treść tego pisma budziła wątpliwości i zachodziła konieczność jego wykładni uwzględniającej wyjaśnienie woli autora pisma. W przypadku, gdy treść pisma adresowanego do sądu - w świetle okoliczności sprawy - zasadniczych wątpliwości co do intencji strony nie wywołuje, nie zachodzi sytuacja, w której strona lub jej pełnomocnik, następczo, albowiem już po złożeniu pisma, mogą wpływać na treść oświadczenia poprzez modyfikowanie jego znaczenia procesowego. Z tych przyczyn oświadczenie pełnomocnika J. L. o podtrzymaniu zażalenia na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia 24 listopada 2016 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego pozbawione było jakiejkolwiek skuteczności, albowiem pełnomocnik strony nie mógł decydować o sposobie rozpoznania środka procesowego, który w rzeczywistości nigdy nie został do Sądu złożony.
Przyjmując z opisanych powodów, że w niniejszej sprawie strona skarżąca – poza wystąpieniem o przyznanie prawa pomocy – nie złożyła środka odwoławczego od zarządzenia z dnia 24 listopada 2016 r., brak było tym samym podstaw do umorzenia postępowanie zażaleniowego, co skutkowało uchyleniem zaskarżonego postanowienia.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.