Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 23 lutego 2010 r., sygn. akt II SA/Ol 969/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odrzucił skargę I. Ż. na uchwałę Rady Miejskiej w Giżycku z dnia [...] marca 2007 r., nr VI/23/07 w przedmiocie zmian do statutu Miasta Giżycka.
Po otrzymaniu w dniu 25 lutego 2010 r. odpisu powyższego postanowienia wraz z uzasadnieniem, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że nie zgadza się z postanowieniem z dnia 23 lutego 2010 r. i chce wnieść od niego skargę kasacyjną, która musi być sporządzona przez radcę prawnego lub adwokata. Stwierdził, że nie stać go na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Podał, że jest emerytem posiadającym na wychowaniu niepełnosprawnego syna, wymagającego ciągłego leczenia i rehabilitacji, a związane z tym wydatki są bardzo duże i wynoszą około 500 złotych (pięćset) miesięcznie. Koszty utrzymania mieszkania to natomiast około 800 złotych (osiemset).
Ponadto wobec ustalenia separacji małżeńskiej postanowieniem z dnia 22 października 2009 r. płaci alimenty w wysokości 400 złotych (czterysta). Ponadto majątek rodziny stanowią mieszkanie i samochód osobowy marki Fiat Marea (rocznik 2001), który zgodnie z deklaracją w rubryce nr 7 formularza wniosku, służy głównie do przewozu syna na rehabilitację. W rubryce nr 10 formularza wniosku ("Dochody") wykazał emeryturę własną i rentę socjalną syna w łącznej kwocie 2.049,76 złotych (dwa tysiące czterdzieści dziewięć 76/100) netto. W rubryce nr 11 formularza wniosku dodał, iż jest zadłużony u rodziny na kwotę 500 złotych (pięćset).
W związku z powyższym podniósł, że poniesienie kosztów sądowych przy miesięcznym dochodzie rodziny około 2000 złotych (dwa tysiące) jest w jego przypadku niemożliwe i byłoby równoznaczne z pozbawieniem jego rodziny środków do życia, a ponadto wymagałoby zaciągnięcia pożyczki, której spłacenie wydaje się być niemożliwe, a na pewno bardzo utrudnione.
Postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2010 r. (sygn. akt II SA/Ol 969/09) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania I. Ż. prawa pomocy. W obszernym uzasadnieniu Referendarz sądowy stwierdził, że po przeanalizowaniu wszystkich zebranych w poszczególnych aktach spraw I. Ż. pism dotyczących jego sytuacji rodzinnej i majątkowej, oświadczeń, wniosków i odpowiedzi na wezwania nie jest w stanie precyzyjnie określić stanu jego posiadania, a także ponoszonych wydatków. Brak przedłożenia przez wnioskodawcę, mimo wezwania w innych sprawach z tego okresu, wszystkich dokumentów źródłowych, jak również złożenie oświadczeń, które nie są ze sobą zgodne lub pozostają w sprzeczności, uniemożliwia ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych strony i jego rodziny.
Tym samym nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, czy nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego w tej sprawie. Referendarz podkreślił, że oświadczenia strony, które budzą wątpliwości, nie mogą stanowić podstawy przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako takie powinno być stosowane tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania.
I. Ż. złożył w jednym piśmie sprzeciw od powyższego postanowienia, jak również od orzeczeń Referendarzy sądowych zapadłych w 18 innych, zainicjowanych przez niego, sprawach zarejestrowanych w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie. Podniósł, że wykazał aktualną sytuację finansową rodziny, którą ocenia jako gorszą w porównaniu z sytuacją, jaka była podstawą wcześniejszych orzeczeń przyznających mu prawo pomocy w części. W jego ocenie dostarczył na wezwanie wszelkie możliwe dowody jakie posiada lub mógł uzyskać, a mimo to oceniono jego sytuację jako niewystarczającą do przyznania prawa pomocy. Wskazał nadto, iż koszty jakie musiałby ponieść na rozpatrzenie jego 19 skarg wniesionych do tut. Sądu, w tym 9 wymagających ustanowienia adwokata lub radcy przekraczają miesięczny dochód całej jego rodziny, który kształtuje się w granicach około 2100 złotych (dwa tysiące sto). Ewentualne sprzedanie domu lub samochodu jest w jego przypadku niemożliwe. Dodał, że poza tymi 19 sprawami, w których wniósł sprzeciw, rozpatrywanych jest jeszcze przez ten Sąd kilka innych wniosków o przyznanie prawa pomocy. Podniósł, że wykazał aktualną sytuację finansową rodziny, którą ocenia jako gorszą w porównaniu z sytuacją, która była podstawą wcześniejszych orzeczeń przyznających mu prawo pomocy w części.
Wojewódzki Sąd Administracji w Olsztynie postanowieniem z dnia 12 maja 2010 r. sygn. akt II SA/Ol 969/09 odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowił dla skarżącego radcę prawnego.
Sąd stwierdził, że rozpatrując niniejszą sprawę, należy dokonać oceny sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy w kontekście informacji zawartych we wszystkich innych postępowania toczących się przed tutejszym Sądem ze skarg lub wniosków złożonych przez I. Ż. w analogicznym okresie. Referendarz sądowy jeszcze przed rozpoznaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie zarządził włączenie w poczet materiału dowodowego tego postępowania odpisów wszystkich istotnych dokumentów zgromadzonych w toku uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w zakresie prawa pomocy z akt spraw o sygn. II SO/Ol 14/09, II SO/Ol 2/08 i II SA/Ol 85/10.
Dokonując analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego Sąd uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w wysokości 100 złotych (sto), co jest jedyną przesłanką pozwalającą na przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. Nie uczynił tego zarówno na etapie rozpatrywania wniosku przez Referendarza sądowego, jak też obecnie, przy zgłaszaniu sprzeciwu od jego postanowienia.
Sąd stwierdził, że wnioskodawca przedstawił w sposób wybiórczy wyciągi z rachunków bankowych. Skutkiem tego jest pozbawienie możliwości oceny jego rzeczywistych zdolności płatniczych. Wnioskodawca podał w toku postępowania, że posiada w [...], jako osoba fizyczna, tylko trzy rachunki i pomimo wezwania Referendarza sądowego z dnia 23 października 2009 r. nie przedłożył wyciągów z innych posiadanych wówczas rachunków bankowych, tj. z rachunku Nr [...] (co wynika z dokumentów źródłowych złożonych w niniejszej sprawie) oraz z rachunku Nr [...] (przedłożonego ostatecznie na skutek kolejnych wezwań, a wykazanego pierwotnie w oświadczeniu skarżącego z dnia 1 marca 2008 r., złożonym w sprawie o sygn. akt II SO/Ol 2/08, w którym co można stwierdzić obecnie skarżący nie wykazał także rachunków Nr [...]).
Ponadto skarżący nie zastosował się do wezwania o przedstawienie zaświadczenia o rachunkach bankowych w [...] posiadanych przez niego w tym banku w okresie od października 2009 r. do lutego 2010 r. (pkt 4 wezwania z 23 października 2009 r.). Zamiast wymaganego zaświadczenia skarżący zapewnił, iż dostarcza wyciągi z wszystkich posiadanych w nim rachunków, natomiast zaświadczenia nie dostarcza, gdyż według twierdzenia strony, w jego mieście nie ma placówki tego banku i nie ma możliwości uzyskania takiego zaświadczenia, a ponadto jego koszt wyniósłby 150 zł. Sąd wskazał jednocześnie należy, iż niewielka ilość środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych nie usprawiedliwia nie przedkładania wyciągów z tych rachunków bez jakichkolwiek w tym zakresie wyjaśnień, w sytuacji gdy jednocześnie składane są wyciągi z innych rachunków także o niskim saldzie. Rzeczą wymagającą pewnej uwagi jest także to, że osoba posiadająca stałe źródło dochodu, tak jak w przypadku skarżącego, posiada tak wiele rachunków bankowych i jednocześnie ubiegając się o przyznanie prawa pomocy nie jest w stanie wyszczególnić wszystkich z nich.
Wyjaśnienie takiego postępowania skarżącego może być dwojakie - albo nie jest w danym czasie w stanie odtworzyć tego jakie rachunki w danym banku posiada z uwagi na ich wielość, albo nie chce tego uczynić z powodów tylko sobie wiadomych. Wobec powyższego skarżący w sposób przekonywujący nie udowodnił, że nie posiada już innych rachunków bankowych, na których znajdują się jakiekolwiek dodatkowe środki pieniężne. Osoba, która bez względu na przyczynę, nie podaje rzeczywistych informacji o ilości posiadanych rachunków bankowych nie może zdaniem Sądu skutecznie ubiegać się o przyznanie prawa pomocy, bo nie sposób uznać ją za nie zdolną ze względów finansowych do uiszczenia wpisu sądowego.
Sąd wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie z dnia 9 marca 2010 r. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych skarżący przedłożył pismo procesowe z dnia 15 marca 2010 r., do którego załączył tylko część żądanych dokumentów, nie uzasadniając w sposób wiarygodny, powodów niedostarczenia pozostałych. Nadto Sąd wskazał należy, że zawarte w przedmiotowym piśmie dodatkowe oświadczenia nie tylko niedookreślają powstałych wcześniej zastrzeżeń, lecz rodzą nowe, czyniąc niemożliwą ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to w interesie strony jest natomiast dołożenie należytej staranności przy składaniu wyjaśnień co do własnej sytuacji materialnej, tak aby składane oświadczenia nie wprowadzały w błąd i pozostawiały wątpliwości. To strona ma bowiem z założenia przekonać Sąd, iż znajduje się w sytuacji, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy.
Sąd stwierdził, że wyjaśnienia skarżącego odnośnie wysokości wydatków ponoszonych obecnie przez niego i jego syna uwidaczniają niespójność składanych deklaracji. Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika bowiem, iż skarżący oprócz wydatków wyszczególnionych w oświadczeniu z dnia 26 lutego 2010 r. ponoszonych w łącznej kwocie 2.100 zł, zobligowany jest dodatkowo do comiesięcznego płacenia alimentów w kwocie 400 zł. Powyższe oznacza, że wydatkuje miesięcznie 2.500 zł mimo, iż środki, jakimi dysponuje wraz z synem z tytułu emerytury i renty socjalnej, wynoszą tylko 2.049,76 zł. Wydatki te przewyższają tym samym dochód rodziny skarżącego, nawet jeśli uwzględni się okresowe otrzymywanie świadczeń socjalnych z WBE (w 2010 r. w kwocie 360 zł – zgodnie z wyciągiem z rachunku bankowego Nr [...]). Sytuacja ta nie ulegnie zmianie, nawet gdy przyjęte zostanie, że skarżący i jego syn ponoszą wydatki wspólnie z żoną skarżącego ze wspólnych dochodów wszystkich tych osób.
Jeżeli bowiem zsumuje się wydatki żony skarżącego w kwocie 700 zł (na utrzymanie syna, mieszkania i zakup żywności) oraz w kwocie 220 zł (na potrzeby osobiste) z wydatkami skarżącego i jego syna w łącznej kwocie 2.100 zł, to daje to wynik 3.020 zł, podczas gdy suma dochodów wszystkich tych osób to 2.569,76 zł (emerytura: 1.545,72 zł + renta socjalna: 504,04 zł + świadczenie pielęgnacyjne: 520 zł). Zatem brak rzetelności skarżącego w zakresie wskazania wysokości ponoszonych wydatków i wysokości uzyskiwanych dochodów, uniemożliwia Sądowi i ustalenie rzeczywistej sytuacji finansowej I. Ż. i jego rodziny.
W świetle przedstawionych wyżej faktów podanych przez skarżącego okoliczności wydatkowania pieniędzy nie można uznać za wiarygodne, nie oznacza to jednak jednoznacznie, że I. Ż. chciał w sposób świadomy sąd wprowadzić w błąd, bo przecież posiadając tak dużą ilość rachunków bankowych mógł się pomylić co jest wypłacane z danego rachunku. Trudno jednak biorąc to pod uwagę przyjąć, że jego sytuacja finansowa jest aż tak zła, jak stara się on wykazać ubiegając się o przyznanie prawa pomocy.
Sąd wskazał, że skarżący w sprzeciwie podkreślił, że nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych, ale pomimo braku możliwości precyzyjnego ustalenia sytuacji majątkowej z tym stwierdzeniem nie można się zgodzić. Strona, aby uiścić wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł, nie musi sprzedawać domu ani samochodu. Nigdy zresztą w ramach prowadzonego postępowania takie rozwiązanie nie było sugerowane. Strona w sprzeciwie niemożność uiszczenia kosztów sądowych wiąże z ilością skarg jakie wniosła do tutejszego sądu, jednakże zauważyć należy, że to ile skarg i kiedy wniosła do sądu zależy tylko i wyłącznie od jej woli, gdyż nie są to skargi złożone chociażby na decyzje odmawiające przyznania jakiegoś prawa np., udzielenia świadczenia ze środków pomocy społecznej, lecz skargi dotyczące udzielenia informacji publicznej. Strona ma niekwestionowane prawo do żądania udzielenia informacji publicznej, podobnie jak posiada konstytucyjnie zagwarantowane prawo do sądu. Powinna jednak sama poczynić pewne oszczędności w tym zakresie, które pozwoliłyby na pokrycie kosztów sądowych w tych sprawach.
Sąd stwierdził, że powyższe powoduje, iż nie ma wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, ponieważ skarżący nie wykazał, że zachodzą ku temu ustawowe przesłanki. Wobec wyszczególnionych wyżej sprzeczności w twierdzeniach strony, nie było możliwe rzetelne dokonanie przez Sąd oceny sytuacji materialnej i wielkości ponoszonych wydatków przez wnioskodawcę i jego rodzinę. Przy czym Sąd wskazał, iż większość tych spraw nie jest związana z żadnym terminem materialnym czy też procesowym. Zatem skarga może być wniesiona w każdym czasie. Istnieje zatem możliwość takiego rozłożenia ilości wnoszonych skarg w czasie, aby nie dochodziło do ich kumulacji.
Odnosząc się natomiast do kwestii przyznania skarżącemu radcy prawnego, w tej konkretnej sprawie Sąd zauważył, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy domagał się on ustanowienia pełnomocnika profesjonalnego z uwagi na wolę zaskarżenia niekorzystnego, w jego odczuciu, orzeczenia Sądu. Aby tego rodzaju postanowienie mogło zostać skutecznie zaskarżone, strona z niego niezadowolona, musi wnieść skargę kasacyjną w terminie 30 dni od otrzymania odpisu tego orzeczenia wraz z uzasadnieniem, przy czym stosownie do regulacji zawartej w art. 175 ustawy p.p.s.a. skargę kasacyjną może sporządzić wyłącznie adwokat bądź radca prawny (obowiązuje tzw. przymus adwokacko-radcowski). W razie niedochowania tego wymogu skarga podlega odrzuceniu. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że skarżący złożył wniosek o ustanowienie radcy prawnego w terminie do wniesienia środka odwoławczego od postanowienia kończącego postępowanie w instancji.
Sąd, po przeanalizowaniu sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, doszedł do przekonania, że nie jest on w stanie w 30 – dniowym ustawowym terminie do wniesienia skargi kasacyjnej, zgromadzić niezbędnych środków do opłacenia kosztów usług prawnych świadczonych przez profesjonalnego pełnomocnika. Koszty sporządzenia skargi kasacyjnej i ewentualnego zastępstwa procesowego przed Naczelnym Sądem Administracyjnym mogą bowiem kilkakrotnie przewyższyć koszt wpisu od skargi kasacyjnej w niniejszym postępowaniu. W tych okolicznościach odmowa przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia radcy prawnego spowodowałaby ograniczenia w realizacji prawa do sądu ponad funkcje ustawowo przypisane kosztom postępowania.
Jednocześnie Sąd wskazał, iż w myśl art. 249 ustawy p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w przyznanej części, jeżeli się okaże, że okoliczności na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.
Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowił dla skarżącego radcę prawnego.
Zażalenie na powyższe postanowienie, w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, złożył skarżący.
W uzasadnieniu zażalenia wywodzono, że sytuacja skarżącego zmieniła się na gorsze z powodu zaistnienia obowiązku ponoszenia alimentów w wysokości 400 złotych (czterysta) miesięcznie oraz zaciągnięcia pożyczki – 500 złotych (pięćset). Skarżący przedstawił pozostałe wydatki, ponoszone każdego miesiąca przez niego i jego syna. Stanowią one łącznie kwotę ok. 2000 złotych (dwa tysiące). Skarżący podnosi ponadto, że niezrozumiałym jest dla niego fakt, że udzielono mu częściowej pomocy jednym postanowieniem a w innym postanowieniu odmówiono mu pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) "Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny".
Pomoc prawna jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 199 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasady, zgodnie z którą "Strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej". Na pomoc państwa w postaci przyznania prawa pomocy może liczyć osoba, która wykaże, że udzielenie jej tej pomocy jest niezbędne ze względu na brak możliwości poniesienia przez nią jakichkolwiek kosztów postępowania (zakres całkowity) lub pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (zakres częściowy). Powyższe przesłanki stanowią pokłosie konstytucyjnej zasady pomocniczości, zgodnie z którą państwo podejmuje tylko te działania, których obywatele wykonać nie potrafią i nie mogą.
W sprawie Sąd I instancji zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie zgodnym z wnioskiem skarżącego. Sąd I instancji wnikliwie przeanalizował dokumenty i oświadczenia złożone przez skarżącego w sprawie i uwzględniając ustawowe kryteria przyznania prawa pomocy, prawidłowo ocenił sytuację materialną i rodzinną skarżącego. Zasadnie Sąd wskazał, że skarżący inicjując szereg postępowań przed sądami administracyjnymi, musi choćby przewidywać koszty sądowe tych postępowań. Sąd oceniając sytuację skarżącego zasadnie również przyjął, że nie wykazał on, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania w sprawie. Skarżący posiada stałe źródło dochodu. Źródłem utrzymania skarżącego i jego syna, z którym wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe, jest również renta socjalna otrzymywana przez syna. Skarżący posiada niewielki majątek i również niewielkie zadłużenie.
W uzasadnieniu zażalenia na postanowienie, skarżący przedstawił miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego (m.in. energia elektryczna, tv, Internet, wyżywienie, podręczniki, lekarstwa). Koszty te skarżący przedstawił już na etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu i jak wynika z zaskarżonego postanowienia, zostały one uwzględnione przez Sąd. Część z tych wydatków nie stanowi wydatków niezbędnych, bez których skarżący i jego syn nie są w stanie prowadzić gospodarstwa domowego, tym bardziej nie mogą one stanowić zasadnego argumentu dla przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania w sprawie.
Z tych wszystkich względów, skoro Sąd I instancji prawidłowo ocenił sytuację materialną i rodzinną skarżącego, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.