Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem dnia 20 czerwca 2013 r., sygn. akt II SA/Po 227/13 odmówił A. B. i J. B. przyznania prawa pomocy w sprawie z ich skargi na decyzję Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] w przedmiocie nakazania przywrócenia poprzedniego sposobu użytkowania obiektu budowlanego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z dyspozycją art. 260 § 1 P.p.s.a. skuteczne wniesienie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego powoduje, że postanowienie to traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Dalej podano, że prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 pkt 3 P.p.s.a.).
Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo, w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe.
Ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek.
Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów.
Z możliwości tej skorzystał Sąd wzywając stronę do nadesłania dokumentów mogących pomóc w ustaleniu sytuacji majątkowej wnioskodawców. Z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie zastosowali się do wszystkich zaleceń tego wezwania. Nie podali bowiem wszystkich źródeł aktualnych dochodów popierając twierdzenia dokumentami (umowy, przelewy, dowody wpłaty, decyzje ZUS), nie przedłożyli odpisu lub kopii rocznych zeznań podatkowych PIT wnioskodawców i córki za 2011 r. i 2012 r., nie przedłożyli kopii miesięcznych deklaracji VAT za okres od stycznia do marca oraz rachunku zysków i strat za ostatni rok podatkowy (jeżeli były sporządzane), nie udokumentowali liczby zatrudnionych pracowników, nie podali jakie są obroty na posiadanych przez wnioskodawców i ich córkę rachunkach bankowych oraz czy posiadają lokaty terminowe, nie przedłożyli wyciągów bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy, nie podali jakie aktualnie posiadają samochody, nie opisali całego posiadanego majątku nieruchomego oraz nie podali szczegółowego spisu miesięcznych kosztów bieżącego utrzymania ich rodziny.
Sąd uznał wobec powyższego, że oświadczenia majątkowe zawarte w treści formularzy o prawo pomocy nie sprostały obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 §1 P.p.s.a.
Sąd wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie referendarza tutejszego Sądu z dnia 17 kwietnia 2013 r. wnioskodawcy przedłożyli jedynie wyciąg z bilansu prowadzonej spółki. Skarżący nie złożyli żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu finansowego, a także nie przedłożyli żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy ich sytuacja finansowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy chociażby w części. Zasłonili się krótkim terminem wyznaczonym na wykonanie tego obowiązku. Sąd podkreślił w tym miejscu, że skarżący zobowiązani zostali do przedłożenia przede wszystkim oświadczeń wiedzy, a jako osoby prowadzące działalność gospodarczą zapewne dysponują potwierdzonymi za zgodność z oryginałem kopiami zeznań i deklaracji podatkowych oraz posiadają stały dostęp do rachunku bankowego. Nie było więc konieczności wystąpienia do urzędów o konkretne zaświadczenia. Zakreślony termin jest zatem powszechnie przyjętym okresem wystarczającym do złożenia, wymaganych zarządzeniem, oświadczeń.
Ponadto od dnia 26 kwietnia 2013 r., kiedy to J. B. przesłał do Sądu bilans z księgi rachunkowej – wnioskodawcy nie przesłali do Sądu żadnych nowych dokumentów, ani oświadczeń, do złożenia których zostali oni wezwani postanowieniem referendarza sądowego z dnia 11 kwietnia 2013 r. Nie mogą więc zasłaniać się zbyt krótkim terminem na zgromadzenie potrzebnych dokumentów, a tym bardziej na przesłanie stosownych oświadczeń (np. złożenie prostego oświadczenia o ilości posiadanych samochodów).
Sąd wskazał dalej, że jedyną przesłanką do przyznania prawa pomocy nie może być strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Strata powstaje wskutek uzyskania nadwyżki kosztów nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych skarżących. Wykazanie w danym okresie podatkowym straty nie musi oznaczać utraty płynności finansowej prowadzonej działalności. O możliwościach płatniczych skarżących świadczy choćby fakt, że w dalszym ciągu kontynuują oni działalność gospodarczą, która w okresie trzech miesięcy przynosi przychód rzędu 480.000 zł. Nadto wysokość tego przychodu świadczy o prowadzeniu działalności w znacznym rozmiarze. Nie jest więc tak, jak podnosi skarżący, że z uwagi na kryzys nie ma zamówień na pracę.
Sąd stwierdził, że wobec powyższego, opierając się o treść formularza wniosku o prawo pomocy oraz o wyciąg z bilansu przyjąć należy, że skarżący nie zrealizowali warunku wykazania, że nie są w stanie uiścić kosztów sądowych niniejszego postępowania, chociażby w części.
W zażaleniu A. B. i J. B. zarzucili Sądowi I instancji błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na nieuzasadnionym przyjęciu, iż sytuacja materialna strony pozwala na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie oraz rodziny. Wskazano, iż dochód uzyskuje tylko A. B. Jest to dochód z tytułu renty w wysokości 1.200 zł miesięcznie. Natomiast J. B. i córka z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie uzyskują żadnych dochodów. Ponadto stwierdzono, że nie było możliwym kompleksowe wywiązanie się z nałożonego zobowiązania Sądu w wyznaczonym terminie siedmiu dni.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Prawo pomocy polega na tym, że strona zostaje zwolniona przez sąd od kosztów sądowych oraz uzyskuje uprawnienie do działania przez wyznaczonego pełnomocnika bez ponoszenia jego wynagrodzenia i wydatków (art. 244 § 1 P.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Z przytoczonych przepisów wynika, że osobę ubiegającą się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, iż znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. To z kolei oznacza, że taki wnioskodawca powinien poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny, zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Dlatego też powinna ona złożyć oświadczenie majątkowe obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 P.p.s.a.). Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu, w wyznaczonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.).
Prawidłowo więc Sąd stwierdziwszy, że oświadczenie majątkowe skarżącej Spółki jest niewystarczające, wezwał ją zarządzeniem z dnia 11 kwietnia 2013 r. o uzupełnienie wniosku. Skarżąca, co należy podkreślić, nie wywiązała się w pełni z powyższego obowiązku, tj. w odpowiedzi na wezwanie sądu przesłała jedynie wyciąg z bilansu prowadzonej spółki.
Za argument uzasadniający zaniechanie wykonania obowiązku w postaci nadesłania dokumentów źródłowych szczegółowo określonych przez Sąd nie mógł być uznany fakt zakreślenia zbyt krótkiego terminu do zastosowania się do wezwania. Gdyby intencją skarżących było przedstawienie wszystkich materiałów, o których dostarczenie zostali wezwani celem wykazania trudnej sytuacji majątkowej, wskazywaną czynność procesową skarżący mogli dokonać zarówno w toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym po wniesieniu przez siebie sprzeciwu, jak i po wydaniu postanowienia z dnia 20 czerwca 2013 r. Należy też zgodzić się z Sądem I instancji, że nie sposób przyjąć, iż strona, jako prowadząca działalność gospodarczą, nie dysponuje potwierdzonymi za zgodność z oryginałem kopiami zeznań i deklaracji podatkowych oraz że nie posiada stałego dostępu do rachunku bankowego.
Przedstawione zaś Sądowi dokumenty nie mogły stanowić podstawy dla przyjęcia, że skarżąca Spółka nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania.
Należy zgodzić się z Sądem I instancji, że jedyną przesłanką do przyznania prawa pomocy nie może być strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wykazanie w danym okresie podatkowym straty nie musi oznaczać utraty płynności finansowej prowadzonej działalności. O możliwościach płatniczych skarżących świadczy choćby fakt, że w dalszym ciągu kontynuują oni działalność gospodarczą, która w okresie trzech miesięcy przynosi przychód rzędu 480000 zł. Skoro działalność nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, to należy partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08; cbois). Uwzględniając zatem w/w okoliczność, że strona prowadzi działalność gospodarczą, która w okresie trzech miesięcy przynosi przychód w wysokości 480000 zł, właściwie Sąd I instancji ocenił, że strona skarżąca nie wykazała, iż nie posiada dostatecznych środków na poniesienie opłat sądowych w niniejszej sprawie.
Nie znajdując zatem podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.