Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia [...] maja 2011 r., sygn. akt II SA/Po 353/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił D. K. i Ł. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lutego 2010 r., Nr [...] w przedmiocie opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, iż referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu postanowieniem z dnia [...] marca 2011 r. odmówił każdemu ze skarżących przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu. Od powyższego postanowienia skarżący wnieśli w terminie odrębne sprzeciwy, a więc zgodnie z dyspozycją art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 513, poz. 1270 ze zm.) postanowienie referendarza sądowego straciło moc. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu treść oświadczeń majątkowych, dokumentów źródłowych oraz dodatkowych pisemnych wyjaśnień nie wskazuje, że zachodzą przesłanki do uznania, iż nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania.
W ocenie Sądu odmowa przyznania prawa pomocy w tym zakresie nie ograniczy skarżącym prawa do sądu ponad funkcje przypisane kosztom postępowania. Sąd uznał, że skarżący nadal nie wykazali, iż rozdysponowali i w jakiej formie nadwyżkę środków finansowych ponad koszty niezbędnego utrzymania i innych zobowiązań. Sąd przyjął, iż koszty utrzymania koniecznego wnioskodawców pozostają na dotychczas deklarowanym poziomie (około 1.500 zł miesięcznie od lipca 2010 r.) - wnioski o prawo pomocy i oświadczenia stron nie zawierają żadnych przeciwnych twierdzeń w tym względzie - oraz uwzględnił fakt, że z dniem [...] grudnia 2010 r. stał się wymagalny obowiązek zwrotu pożyczki w kwocie 10.000 zł, z zastrzeżeniem, iż wnioskodawczyni nie udokumentowała zwrotu pożyczki, a w konsekwencji i źródła pochodzenia środków przeznaczonych na zaspokojenie tego roszczenia.
Ponadto Sąd uwzględnił fakt spłacenia pożyczek osobistych na łączną kwotę 23.000 zł (5.000 zł + 6.000 zł + 9.000 zł + 3.000 zł), uiszczenie wpisu w kwocie ponad 1.200 zł, a nawet istniejące zadłużenie wobec spółdzielni mieszkaniowej w kwocie około 4.600 zł. Odjęcie sumy tych kosztów od uprzednio stwierdzonej nadwyżki (87.600 zł) dochodów ponad koszty utrzymania i zobowiązania, przy założeniu niezmienionej wysokości miesięcznych dochodów, wskazuje, iż nadal nie zostało wykazane rozdysponowanie kwoty co najmniej 34.000 zł. W związku z powyższymi wyliczeniami, złożonymi oświadczeniami i podniesionymi twierdzeniami na użytek przyznania prawa pomocy Sąd zważył, że opłacenie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru nie spowoduje takiego zachwiania sytuacją finansową wnioskodawców, że nie będą oni w stanie zapewnić sobie niezbędnych kosztów utrzymania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu podkreślił, że wartość przedmiotu zaskarżenia w przedmiotowej sprawie wynosi 51.138,90 zł., a wobec tego stawka minimalna wynagrodzenia adwokackiego określona zgodnie z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) wynosi 3.600 zł. Wobec powyższych ustaleń Sąd przyjął, że taki stan rzeczy nie pozwolił na przyjęcie, że opłacenie kosztów pomocy prawnej z wyboru spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego wnioskodawców. Skarżący nie wykazali także żadnych dodatkowych wydatków spowodowanych stanem zdrowia wnioskodawcy Ł. K. ponad wcześniej deklarowaną miesięczną kwotę wydatków na bieżące utrzymanie określoną na kwotę 1.500 zł.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie jest zasadne.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego D. K. i Ł. K. w niniejszej sprawie wykazali, iż nie mają środków na poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem adwokata. Dane dotyczące stanu majątkowego i rodzinnego skarżących wskazują, iż posiadają pewien zakres środków finansowych, jednakże nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
D. K. posiada wprawdzie stały dochód – renta rodzinna w kwocie 706, 29 zł (brutto), lecz ma na utrzymaniu syna Ł. K., który choruje na epilepsję i syndrom Dandy – Walkera i wymaga całodobowej opieki, co jest powodem niepodjęcia przez skarżącą pracy. Ł. K. pozostaje pod stałą opieką neurologiczną, a na co dzień opiekuje się nim, jak już wyżej wskazano, matka D. K. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący znajdują się sytuacji uzasadniającej na obecnym etapie sprawy przychylenie się do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. przez ustanowienie adwokata. Należy zauważyć, że skarżący nie wnosili o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a więc są świadomi, że w zakresie częściowym są w stanie pokryć koszty postępowania, tj. opłaty sądowe i wydatki. Skarżący uiścili wpis od skargi w kwocie 1.023 zł.
Należy także zauważyć, iż Sąd pierwszej instancji oparł swoje rozstrzygnięcie przede wszystkim na tym, że skarżący sprzedali część gospodarstwa rolnego za kwotę 100.000 zł i nie wykazali całkowitego rozdysponowania tej kwoty. Nie można jednak automatycznie przyjmować, że skoro skarżący nie przedłożyli dowodów w postaci dokumentów na rozdysponowanie powyższej kwoty, to jest to równoznaczne z tym, że nadal posiadają środki finansowe ze sprzedanej części gospodarstwa rolnego.
Wprawdzie strona winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi w rzetelny sposób uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku, to jednocześnie należy mieć na uwadze także i to, że nakładając na stronę obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy ustawodawca nie obciążył jej obowiązkiem ich udowodnienia, a jedynie uprawdopodobnienia.
W niniejszej sprawie skarżąca oświadczyła, że nie posiada żadnych maszyn, a grunty rolne nie są w żaden sposób użytkowane. Poza tym opiekuje się całodobowo przewlekle chorym synem. Wyliczenia Sądu pierwszej instancji, aczkolwiek szczegółowe, to jednak w sposób niedostateczny uwzględniają sytuację rodzinną i zdrowotną skarżących. Koszty utrzymania i wydatki związane z leczeniem Ł. K. są stale ponoszone przez skarżących, przy czym kwota tych wydatków – przy schorzeniach skarżącego, w tym konieczność opieki neurologicznej i psychologicznej – jest zmienna. Kwota 100.000 zł. za sprzedanie nieruchomości, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, w znacznej mierze została wykorzystana na spłatę zaciągniętych (po śmierci męża) długów. Pozostała suma, z uwagi na podniesione wyżej okoliczności może zostać wykorzystana na podstawowe utrzymanie matki i chorego syna. Pamiętać też należy, iż na pozostałych nieruchomościach skarżących ustanowiona jest hipoteka przymusowa do kwoty 490.000 zł.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w postanowieniu.