Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 30 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 401/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił G. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] stycznia 2014 r., Nr [...], w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy i zagospodarowania terenu.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że postanowieniem z dnia 13 maja 2014 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Z zachowaniem ustawowego terminu skarżąca wniosła sprzeciw.
Zgodnie z informacjami przekazanymi przez skarżącą prowadzi ona gospodarstwo domowe wraz z matką M. P. Skarżąca posiada dom o powierzchni 96 m² oraz mieszkanie o powierzchni 48 m². Na comiesięczny dochód rodziny składa się emerytura skarżącej w wysokości 2105 zł oraz renta jej matki w wysokości 2360 zł. Miesięczne wydatki rodziny to kwoty: 630 zł (czynsz za mieszkanie), 130 zł (rachunek za gaz, 260 zł co dwa miesiące), 210 zł (energia elektryczna, 420 zł co dwa miesiące), 100 zł (podatek od nieruchomości), 160 zł (rachunki za telefony), 68 zł (koszt miesięcznego utrzymania samochodu), 300 zł (koszty leczenia skarżącej) oraz 3 000 zł (koszty leczenia M. P.), łącznie 4598 zł.
Sąd stwierdził, że skarżąca przedstawiła swoją sytuację materialno – bytową w sposób co najmniej wątpliwy, a miejscami sprzeczny. Deklarowane comiesięczne wydatki w kwocie 4598 zł przewyższają deklarowane dochody w kwocie 4465 zł, co budzi uzasadnione wątpliwości po stronie Sądu. Zwłaszcza, że w deklarowanym zestawieniu wydatków skarżąca nie zawarła kwot przeznaczanych na wyżywienie skarżącej, zakup ubrań oraz zakup środków higieniczno – sanitarnych. Analiza przedstawionych wyciągów z rachunków bankowych również budzi uzasadnione wątpliwości, co do faktycznych możliwości finansowych skarżącej. Poza deklarowanymi przychodami (renta i emerytura), skarżąca w przeciągu ostatnich miesięcy kilkakrotnie dokonywała wpłat gotówki w zróżnicowanej wysokości (od 40 zł do 800 zł). W złożonym wniosku nie wyszczególniła zarówno samego faktu tych wpłat jak i ich źródła.
Ponadto skarżąca nie wyszczególniła, że w dniu 15 kwietnia 2014 r. na jej rachunek bankowy wpłynęła kwota 370 zł od Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 tytułem "świadczenia socjalnego". Brak wyjaśnień złożonych na powyższą okoliczność budzi uzasadnione wątpliwości, co do charakteru powyższego świadczenia oraz ustalenia czy jest to świadczenie okresowe, czy też jednorazowe.
Niezależnie od powyższego Sąd wskazał, że część deklarowanych przez G. P. miesięcznych wydatków tj. opłaty za trzy telefony, trudno uznać za takie, których nieponiesienie mogłoby powodować powstanie uszczerbku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Skarżąca ponosi również comiesięczny wydatek w kwocie 20 zł związany ze składką na Spółdzielczą Kasę Oszczędności, co świadczy, że pomimo złożonej deklaracji faktycznie posiada pewne oszczędności.
Wnioskodawczyni w złożonym sprzeciwie podnosi, że na miesięczne wydatki w kwocie 3 000 zł związane z leczeniem złamanej nogi M. P. składają się koszty opieki obejmujące rehabilitację, opiekę osoby trzeciej, koszty specjalnego odżywiania i lekarstwa. Jednakże w złożonym wniosku, poza fakturami za lekarstwa, brak jakichkolwiek dokumentów związanych z płatnościami za rehabilitację lub "specjalnym odżywianiem" matki skarżącej. Ponadto ponoszenie opłat za "opiekę osoby trzeciej" przeczy deklarowanemu ubóstwu i niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania.
Rozpatrując wniosek G. P. należy wskazać dodatkowo, że posiada ona dwie nieruchomości (dom oraz mieszkanie) i powyższy fakt świadczy o dobrej sytuacji materialno – bytowej skarżącej. Tym samym nie pozwala na zaliczenie jej do osób ubogich, dla których przeznaczona jest instytucja prawa pomocy.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła G. P. zarzucając mu naruszenie art. 246 P.p.s.a. oraz wnosząc o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy.
Skarżąca podkreśliła, iż nie posiada żadnego innego dochodu poza jej emeryturą i rentą matki. Z tej kwoty zmuszona jest pokryć koszty utrzymania swojego oraz swojej matki, koszty leczenia, opłacić czynsz i media. Sąd uznał, że skarżąca uzyskuje oprócz wymienionych wyżej źródeł, dochód z nieustalonego źródła w kwotach od 40 zł do 800 zł. Są to środki pochodzące z emerytury lub renty, które skarżąca wpłacała ponownie na konto w celu zapłaty różnych należności. Badając wyciągi z kont widać, że skarżąca dokonywała wypłat pełnych kwot emerytury. Część niewykorzystanych środków ponownie wpłacała na konto. Ponadto Sąd zarzucił skarżącej nie wyjaśnienie charakteru wpłaty w kwocie 370 zł, czy ma charakter jednorazowy czy okresowy. Z wyciągów konta da się wyciągnąć wniosek, że wpłata ta miała charakter jednorazowy.
Skarżąca zwróciła uwagę, że nie uzyskuje żadnych korzyści z faktu posiadania dwóch nieruchomości, co więcej nieruchomości generują koszty związane z ich utrzymaniem. Koszty utrzymania nieruchomości skarżąca szczegółowo wykazała we wcześniejszych pismach.
Nie można pogodzić się również z zarzutem Sądu Wojewódzkiego dotyczącego ponoszonych opłat za opiekę osoby trzeciej. Opłaty na ten cel, czy też sam fakt opieki rehabilitantów nad 89-letnią matką nie są przejawem zamożności tylko koniecznością. Ponadto skarżąca wcześniej wskazała, że w kwota 3000 zł jaką wydaje na pomoc matce zawiera koszty związane z wyżywieniem matki.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Instytucja prawa pomocy ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy, że – jak przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych - wykładnia użytego przez ustawodawcę w cytowanym przepisie określenia: "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy.
Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przypadku gdy oświadczenie strony okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana na wezwanie złożyć dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe (art. 255 P.p.s.a.).
W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Oceniając bowiem sytuację majątkową skarżącej, w oparciu o analizę jej pisemnego oświadczenia zawartego w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej oraz dokumentów przez przedstawionych przez skarżącą na skutek wezwania Sądu, należało uznać, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Skarżąca przede wszystkim nie ustosunkowała się w pełni do wezwania Sądu, przesyłając tylko część żądanej dokumentacji. Przede wszytkim nie przedstawiła informacji o średnich miesięcznych wydatkach związanych z utrzymaniem rodziny (w tym żywność, odzież i inne istotne potrzeby) oraz nie poparła żadnymi dokumentami źródłowymi kwoty wydatkowanej na rehabilitację matki i wymaganą opiekę osób trzecich.
Także wywody skarżącej zawarte w środku odwoławczym nie wyjaśniają powyższych wątpliwości. Strona nie ustosunkowała się nadto w żaden sposób do podniesionej w zaskarżonym postanowieniu kwestii wysokości posiadanych przez nią oszczędności, o czym świadczy fakt ponoszenia comiesięcznych wydatków w kwocie 20 zł związanych ze składką na Spółdzielczą Kasę Oszczędności.
Nadmienić należy, że w orzecznictwie administracyjnym przyjmuje się, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Dopiero gdyby w ten sposób poczynione oszczędności okazały się niewystarczające, może wystąpić o pomoc państwa. Przy czym strona skarżąca musi wykazać brak możliwości zabezpieczenia środków niezbędnych do prowadzenia procesu przez własne oszczędności. W świetle powyższego skarżąca braku takich możliwości nie wykazała.
Jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji deklarowanemu ubóstwu i niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania przeczy dodatkowo fakt posiadanych przez skarżącą dwóch nieruchomości (dom oraz mieszkanie) – co świadczy niewątpliwie o dobrej sytuacji materialno-bytowej, jak również dokonywanie comiesięcznych stałych zleceń w kwocie 20 zł na konto Fundacji działającej w obronie zwierząt.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.
- - ---------------------- 5 6