Postanowienie NSA z 14 lipca 2015 r., II OZ 673/15

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 14 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia E. w Warszawie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 maja 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 625/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych

Sprawa

w sprawie ze skargi Stowarzyszenia E. w Warszawie na postanowienie Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu postanawia: oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Anna Łuczaj przewodnicząca

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 maja 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 625/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu E. w Warszawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie skargi na postanowienie Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że w dniu 9 kwietnia 2015 r. do Sądu wpłynął wniosek o przyznanie prawa pomocy uzupełniony na formularzu PPF. Z nadesłanego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że Stowarzyszenie jest jednostką prowadzącą działalność społeczną w formie stowarzyszenia zwykłego. W uzasadnieniu wskazało, że liczba członków została ograniczona z szesnastu do trzech z uwagi na trudności w prowadzeniu spraw Stowarzyszenia, a osoby te miały wspomagać działanie Stowarzyszenia na zasadzie wolontariatu. Składki członkowskie zostały ustalone na kwotę 50 zł miesięcznie. Stowarzyszenie wskazało na posiadane zadłużenie w wysokości 117 zł. Nie podniosło we wniosku innych argumentów wskazujących na trudną sytuację materialną ani czy Stowarzyszenie posiada jakikolwiek majątek lub środki finansowe.

Referendarz sądowy postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2015 r. odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie od powyższego postanowienia Stowarzyszenie E. w Warszawie wskazało, że w związku z ograniczeniem liczby członków, zmniejszeniu uległy środki finansowe jakimi dysponowało. Stowarzyszenie podkreśliło, że w ostatnim okresie nie było w stanie zdobyć środków na opłacenie wniesionych przez nie skarg, w związku z czym były one przez sąd odrzucane.

Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.

Sąd przytoczył art. 260 p.p.s.a. oraz art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Sąd wyjaśnił, że instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym panuje pogląd, że osoba prawna (ubiegająca się o udzielenia prawa pomocy) zobowiązana jest wykazać, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Powyższy pogląd podzielany jest również w doktrynie (J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" Warszawa 2008 r., str. 587). A zatem, to na osobie wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do otrzymania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym.

W ocenie Sądu na podstawie przedstawionych danych w formularzu wniosku PPF oraz w dodatkowych pismach wyjaśniających brak było podstaw do przyznania Stowarzyszeniu E. w Warszawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z treści uchwały z [...] października 2014 r. wynika, iż Stowarzyszenie liczy trzech członków, którzy miesięcznie uiszczają składkę członkowską w wysokości 50 złotych. Strona skarżąca we wniosku o przyznanie prawa pomocy podniosła, że mimo wpłacania przez trójkę członków składki w wysokości 50 zł, posiadała zadłużenie w wysokości 117 złotych. Ponadto w złożonym w dniu [...] kwietnia 2015 r. sprzeciwie Stowarzyszenie wskazało, że w 2014 roku, w wyniku podjętych działań tytułem prowadzonych sporów przed sądem poniosło wydatki w wysokości 4 817 złotych. W bieżącym roku na ten cel przeznaczyło już 1 017 złotych, a także nie było w stanie zdobyć środków na wniesienie opłaty sądowej od wniesionych skarg w zw. z czym zostały one przez sąd odrzucone.

W związku z powyższym Sąd uznał, że udzielone przez stronę skarżącą informacje nie dają wystarczającej podstawy do przyznania prawa pomocy. Wskazać należy, że Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że "fakt, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go z obowiązku zapewnienia środków – chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe. Odmienne stanowisko prowadziłoby do sytuacji przerzucenia faktycznych kosztów działalności tego typu organizacji na Skarb Państwa. Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe."

W ocenie Sądu Stowarzyszenie nie wykazało by podjęło wszelkie niezbędne kroki, mające na celu poprawę kondycji finansowej, a także zdobycie środków na prowadzenie działalności i w konsekwencji zapewnienie możliwości ponoszenia kosztów sądowych w inicjowanych postępowaniach. Brak majątku, jak również nieprowadzenie przez Stowarzyszenie działalności gospodarczej nie zwalniają go od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej.

W ocenie Sądu za przyznaniem stronie skarżącej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych nie przemawia również mnogość postępowań sądowoadministracyjnych zainicjowanych przez Stowarzyszenie. Stowarzyszenie chcąc realizować swoje cele m.in. dochodząc praw przed sądem winno zapewnić zdobycie środków finansowych, które pokryją opłaty sądowe.

W zażaleniu Stowarzyszenie E. zaskarżyło powyższe postanowienie w całości.

W uzasadnieniu zażalenia Stowarzyszenie podniosło, że Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie wskazał jakich to ustawowych przesłanek skarżące Stowarzyszenie nie spełnia w kontekście konstytucyjnego prawa do sprawiedliwości sądowej, przemawiających za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Strona skarżąca nie zgadza się ze stwierdzeniem Sądu, że nie podejmuje skutecznych działań dla poprawy sytuacji finansowej. Działania te są szerokie i w miarę skuteczne, o czym świadczy ilość wnoszonych i dotychczas opłacanych skarg sądowych. W ubiegłym roku wydatki poniesione na ten cel wyniosły 5353 zł, a w obecnym już ponad 2000 zł. O tym, że Stowarzyszenie nie jest w stanie ponosić wszystkich kosztów sądowych świadczy ilość odrzuconych skarg, która w bieżącym roku wynosi 7. Aktualnie wszystkie środki Stowarzyszenia przeznaczane są na opłaty sądowe.

Zdaniem skarżącej Sąd nie wziął pod uwagę, że Stowarzyszenie może nie mieć środków finansowych i że jego członkowie nie mogą w nieskończoność zwiększać swoich wydatków na działalność Stowarzyszenia. Sąd nie wziął również pod uwagę przyczyn słabej sytuacji finansowej Stowarzyszenia leżących po stronie organów samorządowych i Sądu: nie stosowanie przepisów prawa w kontekście ich zgodności z prawem unijnym, co powoduje konieczność skarżenia nadmiernej ilości decyzji; zmiana o 180% dotycząca reprezentacji stowarzyszeń zwykłych. Wymaganie aktualnych uchwał w tej sprawie spowodowało zmniejszenie liczby członków do konieczności ustalonej w ustawie, a co za tym idzie zmniejszenie wpływów ze składek, sposób orzekania, np. NSA wykluczyło uzyskiwanie środków ze zwrotów kosztów ponoszonych przez Stowarzyszenie w związku ze złożeniem skargi kasacyjnej. Nawet w przypadku korzystnego dla Stowarzyszenia wyroku NSA wyklucza przyznanie Stowarzyszeniu zwrotu kosztów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.

Stosownie jednak do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Powyższe oznacza, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504).

Skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzających do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (pkt 4.5 Regulaminu Stowarzyszenia), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego.

Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Okoliczność, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia nie pokrywa się z zakresem podjętych działań w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.