Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 2 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 375/13, odmówił J. N. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu Sąd podniósł, że skarżący w złożonym wniosku oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną oraz dwójką dzieci. Źródło utrzymania rodziny stanowi dochód z tytułu działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę oraz jej wynagrodzenie z tytułu umowy pracę w łącznej wysokości około 3.000 zł. Ponadto wnioskodawca uzyskuje dochód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Wykazane wydatki miesięczne to: energia elektryczna – 200 zł; wywóz nieczystości płynnych – 180 zł (dwa razy miesięcznie); wywóz nieczystości stałych – 40 zł; zakup oleju napędowego grzewczego – 1.000 zł (3.000 zł kwartalnie); podatek od nieruchomości - 22,33 zł (267 zł rocznie); telefon, internet – 300 zł oraz zakup żywności, środków czystości, odzieży – około 1.000 zł. Dodatkowo skarżący spłaca kredyt zaciągnięty w PKO BP z ratą miesięczną 444,22 CHF (tj. około 1.500 zł) oraz ponosi koszty miesięcznego utrzymania dzieci: wyżywienie – 500 zł oraz ubrania i inne przedmioty – około 500 zł. W skład majątku rodziny wchodzi dom o powierzchni 178 m2, mieszkanie o powierzchni 50 m2, nieruchomość rolna o powierzchni 5 ha oraz 5-letni Citroen C4 (w leasingu na potrzeby działalności gospodarczej). Ponadto skarżący podkreślił, że w tym roku przebywał na zwolnieniu lekarskim i musi zbierać środki finansowe na zabiegi i rekonwalescencję.
Pismem z dnia 14 marca 2013 r. wnioskodawca został wezwany do złożenia oświadczenia, w którym należało wskazać: czy uzyskuje on dochód z posiadanego mieszkania o powierzchni 50 m2, przy czym należało określić jego miesięczną wysokość; ponoszone miesięczne wydatki związane z bieżącym utrzymaniem wnioskodawcy oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, z jednoczesnym podaniem wysokości poszczególnych wydatków; rodzaj i charakter prowadzonej przez wnioskodawcę oraz jego współmałżonkę działalności gospodarczej; wysokość przychodów i dochodów osiągniętych z tytułu prowadzonej przez wnioskodawcę oraz jego współmałżonkę działalności gospodarczej za rok 2012 oraz za okres styczeń – luty br.
Dodatkowo skarżący został zobowiązany do nadesłania: deklaracji na zaliczki miesięczne na podatek dochodowy z tytułu prowadzonej przez wnioskodawcę oraz jego współmałżonkę działalności gospodarczej za miesiąc grudzień 2012 oraz za okres styczeń – luty 2013 r.; dokumentów rozliczających działalność gospodarczą wnioskodawcy i jego współmałżonki w postaci określenia przychodów i kosztów ich uzyskania za okres grudzień 2012 r. oraz styczeń – luty 2013 r. (np. bilans zysków i strat); dokumentów poświadczających wysokość miesięcznego dochodu brutto i netto osiąganego przez I. W. – N. z tytułu umowy o pracę (np. zaświadczenie z zakładu pracy); rachunków i faktur dokumentujących wysokość miesięcznych wydatków ponoszonych przez rodzinę; zeznań podatkowych wnioskodawcy i jego współmałżonki za 2012 r.; harmonogramu spłat zaciągniętego kredytu, aktualnego stanu zadłużenia (na dzień 28 lutego br.) oraz wyciągów z rachunków bankowych wnioskodawcy i jego współmałżonki za okres 01 grudzień 2012 – 28 luty 2013 r.
W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawca oświadczył, że nie jest w stanie przedłożyć wymaganych dokumentów z zakresu rozliczenia dochodów prowadzonej działalności gospodarczej (własnej i współmałżonki) oraz zeznań podatkowych za 2012 r. z uwagi na krótki termin zakreślony w cytowanym wezwaniu oraz urlop księgowej. Odnośnie rachunków i faktur potwierdzających wysokość wydatków rodziny to dołączenie ich do akt sprawy jest niemożliwe z powodu dużej ich ilości oraz braku części wymaganych dokumentów. Szacunkowe dane dotyczące wysokości dochodów rodziny oraz ponoszonych wydatków zawarte są w złożonym urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wskazał dalej, że skarżący składał już wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Został on negatywnie rozpatrzony postanowieniem WSA w Białymstoku z dnia 23 października 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 4 grudnia 2012 r., sygn. II OZ 1060/12 oddalił zażalenie od tego postanowienia. Powodem odmowy przyznania prawa pomocy była wątpliwość dotycząca stanu majątkowego skarżącego wynikająca z dysproporcji między deklarowanymi dochodami a wydatkami.
Zdaniem Sądu skarżący również w aktualnie złożonym wniosku nie usunął tych wątpliwości. Informacje w nim zawarte oraz przedłożone dokumenty są niemal zbieżne z tymi przedstawionymi w uprzednim wniosku. W złożonym oświadczeniu skarżący wykazał, że źródłem dochodu czteroosobowej rodziny pozostaje umowa o pracę oraz działalność prawnicza w postaci kancelarii radcy prawnego prowadzona przez jego żonę, dochód miesięczny z tego tytułu wynosi około 3.000 zł. Wnioskodawca prowadzi przedsiębiorstwo [...] Dystrybucja J. N. – sprzedaż hurtowa owoców i warzyw.
Skarżący nie określił wysokości dochodu z tytułu prowadzenia tej działalności, nie nadesłał również wymaganych dokumentów w tym zakresie. Wykazane wydatki miesięczne wynoszą około 5.400 zł (energia elektryczna, wywóz nieczystości płynnych, wywóz nieczystości stałych, zakup oleju napędowego grzewczego, podatek od nieruchomości, telefon, Internet, zakup żywności, środków czystości, odzieży, rata spłaty kredytu oraz koszty utrzymania dzieci). Majątek J. N. stanowi: dom o powierzchni 178 m2, mieszkanie o powierzchni 50 m2, nieruchomość rolna o powierzchni 5 ha oraz samochód osobowy Citroen C4 w leasingu.
W ocenie Sądu pierwszej instancji powyższe dane w zestawieniu z faktycznym brakiem odpowiedzi skarżącego na wezwanie z dnia 14 marca 2013 r. w szczególności w zakresie przedstawienia dokumentów określających dochód z tytułu prowadzonych działalności, wyciągów z kont bankowych, zeznań podatkowych za 2012 r. oraz rachunków i faktur potwierdzających wydatki miesięczne rodziny, uniemożliwiają pełną ocenę sytuacji majątkowej jego rodziny. Wątpliwości dotyczących stanu majątkowego skarżący nie usunął w sprzeciwie. W ocenie Sądu treść sprzeciwu stanowi jedynie polemikę ze stanowiskiem referendarza sądowego nie popartą żadnymi konkretnymi dowodami. Takie stwierdzenie, że dodatkowym źródłem dochodu, którego nie da się udokumentować jest sporadyczna pomoc rodziny świadczyć może tylko o tym, że strona nie podaje rzetelnych informacji i w sposób wybiórczy przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną.
W takiej sytuacji powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Nadto takie okoliczności jak osiąganie stałego dochodu oraz posiadanie nieruchomości w zasadzie wyłączają możliwość przyznania prawa pomocy. Posiadany majątek może bowiem przynosić potencjalne korzyści. Bez wątpienie spłata kredytu może stanowić znaczne obciążenie budżetu domowego ale jednocześnie wysokość kredytu jak i wysokość raty potwierdzają kondycję finansową kredytobiorcy.
Z powyższych przyczyn Sąd pierwszej instancji odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
J. N. w zażaleniu na powyższe postanowienie zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a., polegające na odmowie przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sytuacji, gdy wykazał on, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, iż jego zdaniem przedłożone do akt sprawy dokumenty oraz złożone oświadczenia są wiarygodne, a w efekcie wystarczające do przyjęcia, iż nie jest on w stanie uiścić wymaganego wpisu sądowego. Skarżący wyjaśnił, że jego sytuacja finansowa w związku z m.in. problemami zdrowotnymi, długotrwałym przebywaniu na zwolnieniu lekarskim, uległa pogorszeniu w okresie ostatnich miesięcy. Wskazał także na datę otrzymania kredytu, co miało miejsce kilka lat temu gdy posiadał jeszcze płynność finansową oraz uzyskiwał znacznie wyższe dochody. Dodał, że obecnie jedynie dzięki pomocy rodziny stara się terminowo, bez żadnych opóźnień regulować wszystkie zobowiązania. Ponadto jego zdaniem sam fakt posiadania majątku nie może być traktowany jako jedna z okoliczności dyskwalifikujących go jako osobę, której należałoby przyznać prawo pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej zwana "p.p.s.a.") - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ubiegająca się o zwolnienie wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy rozstrzygnięcie sądu zależy zasadniczo od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Uwzględniając dane zawarte we wniosku należy stwierdzić, że zasadnie zobowiązano skarżącego do przedstawienia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących jego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga to, że w wezwaniu skierowanym do skarżącego skonkretyzowane zostały dokumenty i dane, które skarżący winien uzupełnić. Tymczasem skarżący, w odpowiedzi na wezwanie nie przedstawił żądanych dokumentów jak również nie wyjaśnił istotnych kwestii dotyczących jego sytuacji majątkowej. Trafnie więc uznał Sąd I instancji, że skarżący w istocie uniemożliwił weryfikację swojej sytuacji majątkowej z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, o których stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Nie ulega ponadto wątpliwości, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych.
Należy podkreślić, że strona wstępująca na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i powinna w związku z tym znaleźć pokrycie w swych dochodach przez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania. Fakt posiadania przez skarżącego i jego małżonkę majątku oraz stałych dochodów uzasadnia stwierdzenie, że nawet przy uwzględnieniu wydatków rodziny, powinien on partycypować w kosztach sądowych.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie zawiera wyczerpującą i przekonującą argumentację odnoszącą się do stanu faktycznego ustalonego obiektywnie na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie. Z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy, niemożliwe okazało się dokonanie wszechstronnej analizy jego sytuacji dochodowej i majątkowej, co musiało skutkować dokonaną przez Sąd Wojewódzki odmową przyznania prawa pomocy.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.