Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 czerwca 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 2028/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił D. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu Sąd podał, że postanowieniem z dnia 3 grudnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę o wznowienie postępowania sądowego. Natomiast pismem z dnia 30 stycznia 2014 r. skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy, zaś w dniu 24 lutego 2014 r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie formularz wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, w którym wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z nadesłanego formularza wynika, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Podał, że posiada połowę bliźniaka we współwłasności o powierzchni 200 m2 oraz połowę działki o powierzchni około 400 m2 z których, jak zaznaczył, nie uzyskuje żadnych dochodów tylko ponosi koszty.
Z uwagi na okoliczność, iż powyższe oświadczenie było niewystarczające do oceny faktycznych możliwości finansowych strony, na mocy zarządzenia z dnia 28 marca 2014 r. wydanego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., wnioskodawca został zobowiązany do nadesłania, w terminie 7 dni - pod rygorem rozpatrzenia wniosku tylko w oparciu o zgromadzone materiały, dodatkowych wyjaśnień w sprawie tj. do podania: z czego lub przy czyjej pomocy się utrzymuje; czy samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, czy też wspólnie z innymi osobami (np. z żoną, rodzicami, dziećmi, innymi osobami), jeśli tak należało wskazać te osoby oraz ich dochód, jeśli go uzyskują; wielości domu w m2 oraz miesięcznych kosztów jakie ponowi związanych z jego utrzymaniem (np. z tytułu opłat za energie elektryczną, gaz, wodę, telefon, wywóz śmieci, podatek, inne) należało je wyszczególnić i podać ich wysokość; czy oprócz posiadanej ½ części domu posiada mieszkanie lub nieruchomość rolną, jeśli tak należało je wskazać oraz ich wielkość w m 2 lub w hektarach; jaką kwotę miesięcznie przeznacza na bieżące potrzeby życia codziennego (tj. na zakup żywności, odzieży, środków chemicznych, lekarstw) bądź przez kogo jest zaopatrywany w niezbędne do życia środki,odzież, żywność; czy posiada pojazdy mechaniczne, jeśli tak należało podać markę, rok produkcji i koszty związane z utrzymaniem (paliwo, ew. naprawy); czy uzyskuje jakąkolwiek pomoc rodziny, lub instytucji społecznych lub państwowych, jeśli tak należało wskazać od kogo w jakiej wysokości lub formie.
W nadesłanym piśmie z dnia 9 kwietnia 2014 r. wnioskodawca wskazał, że nie uzyskuje obecnie żadnych dochodów i jest zarejestrowany z Urzędzie Pracy. Podał, że ponosi miesięcznie następujące koszty tj. opłatę za energię w wysokości ok. 200,00 złotych, opłatę za wodę w wysokości 30,00 złotych, opłatę za telefon w wysokości 110,00 złotych, wywóz śmieci ok. 40,00 złotych, zakup oleju opałowego ok. 400,00 złotych, zakup lekarstw 100,00 złotych. Po podsumowaniu wskazał, że wydatki te wynoszą ok. 780,00 złotych miesięcznie. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada obecnie żadnego dodatkowego źródła utrzymania, natomiast żadna z posiadanych nieruchomości nie przynosi dochodu, nadto że jest prowadzone przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne.
Kolejnym zarządzeniem z dnia 15 kwietnia 2014 r. wezwano ponownie wnioskodawcę do złożenia dodatkowych wyjaśnień, które nie zostały złożone w poprzednim wezwaniu, w terminie 7 dni - pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty.
Wnioskodawca do dnia rozpoznawania wniosku, pomimo prawidłowego odebrania wezwania w dniu 22 kwietnia 2014 r., nie udzielił odpowiedzi na ww. zarządzenie.
W związku z powyższy postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 czerwca 2014 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprzeciwu od powyższego postanowienia odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w całości. Sąd powołał art. 260 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej: p.p.s.a., zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje usunięcie z obrotu prawnego orzeczenia referendarza sądowego, tj. postanowienia z dnia 16 listopada 2012 r.
Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata lub radcy prawnego(art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do treści art. 246 § 1 ustawy prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania
Sąd zwrócić uwagę na treść art. 255 ustawy, który stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Podkreślił jednocześnie, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Zwrócić jednocześnie należy uwagę, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy istotna jest nie tyle wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania.
Sąd podkreślił, że koszty związane z prowadzonym postępowaniem sądowym, zainicjowanym przez stronę, nie mogą być stawiane jako ostatnie w kolejności do zaspokojenia (por. postanowienia NSA z dnia 22 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 72/12 - Lex nr 1121302 oraz sygn. akt II OZ 81/12 - Lex nr 1121304, z dnia 3 marca 2011 r., sygn. II OZ 130/11 Lex nr 1080416, z dnia 1 czerwca 2011 r., sygn. II FZ 234/11 Lex nr 821432).
Sąd stwierdził, że brak jest uzasadnienia dla uwzględnienia złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy, ponieważ nie wykazał on w sposób nie budzący wątpliwości, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Zaznaczył, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy wszczynane jest na wniosek strony i to w interesie osoby składającej wniosek leży udzielenie wszelkich informacji niezbędnych do rozpoznania wniosku. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy bowiem jedynie ogólnikowe twierdzenie strony o trudnej sytuacji finansowej czy o niskich dochodach.
W ocenie Sądu wnioskodawca nie wykazał, aby jego sytuacja materialna była tak trudna, aby kwalifikowała do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Na taką ocenę miało wpływ przede wszystkim niewykonanie przez wnioskodawcę zarządzenia z dnia 15 kwietnia 2014 tj. nieustosunkowanie się do zawartych w zarządzeniu pytań dotyczących sytuacji materialnej strony. Wnioskodawca nie przedstawił wszystkich żądanych informacji, natomiast złożone oświadczenie nie pozwala na ustalenie rzeczywistych dochodów skarżącego, a takie dane są kluczowe do ustalenia możliwości płatniczych osoby składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Dopiero zestawienie posiadanych środków finansowych z ponoszonymi wydatkami pozwala na ustalenie, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania. W związku z nienadesłaniem żądanych dokumentów, istotnych dla oceny sytuacji finansowej skarżącego Sąd uznał, że jego twierdzenia o trudnej sytuacji materialnej nie mogą być zweryfikowane.
Skoro informacje posiadane przez Sąd są niepełne, to niemożliwe jest dokonanie rzetelnej oceny rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego, a tym samym uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Dodatkowo odnosząc się do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, tj. od kosztów wpisu od zażalenia Sąd zaznaczył, że skarga o wznowienie postępowania sądowego została odrzucona postanowieniem z dnia 3 grudnia 2013 r. Postanowienie to jest prawomocne od dnia 31 stycznia 2014 r. Skarżący nie podjął żadnej czynności skutkującej koniecznością uiszczenia wpisu sądowego, w szczególności w sprawie nie została wniesiona ani skarga kasacyjna ani zażalenie. Zatem na obecnym etapie postępowania na skarżącym nie ciąży żaden obowiązek uiszczenia jakiegokolwiek wpisu czy opłaty kancelaryjnej.
W zażaleniu na powyższe postanowienie D. S. podniósł, że w związku z koniecznością wniesienia kasacji od postanowienia WSA z dnia 3 grudnia 2013 r. skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości i udzielenie pomocy prawnej przez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Skarżący podniósł, że jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie jego wniosku w żądanym zakresie, tym bardziej, że istnieje przymus adwokacki do wniesienia kasacji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Podnieść należy, że ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku D. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).
Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy.
Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie D. S. prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji zasadnie uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, wezwał skarżącego - zarządzeniem z dnia 28 marca 2014 r. - do uzupełnienia tego wniosku. Z uwagi na jednakże częściowe jego wykonanie, Sąd wezwał skarżącego kolejnym zarządzeniem z dnia 15 kwietnia 2014 r. do złożenia dodatkowych wyjaśnień. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Przedłożone informacje umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym - w świetle art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - tj., czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Skarżący nie wykonał zarządzenia Sądu.
W niniejszej sprawie przez brak współpracy skarżącego w dokumentowaniu swojej sytuacji materialnej wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy od przedstawienia na wezwanie Sądu określonych dokumentów i oświadczeń, powoduje, że strona powinna się liczyć się z tym, że Sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku. D. S. nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które uprawdopodobniłyby jego trudną sytuację materialną. W szczególności skarżący nie złożył dokumentów, z których wynikałoby, że jest osobą bezrobotną i pobiera lub też nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych.
D. S. nie udokumentował również faktu prowadzenia przeciwko niemu postępowania egzekucyjnego. Jednocześnie skarżący - jak zasadnie podał Sąd pierwszej instancji – złożył oświadczenie co do wysokości miesięcznych wydatków. W tej sytuacji – przy braku jakichkolwiek dochodów oraz przy braku złożenia oświadczenia czy wnioskodawca pozostaje z kimś we wspólnym gospodarstwie domowym (np. z żoną, rodzicami, dziećmi, innymi osobami), a jeśli tak, to ze wskazaniem dochodów uzyskiwanych przez tą osobę – Sąd pierwszej instancji miał podstawy, aby uznać, że oświadczenie skarżącego co do sytuacji majątkowej jest niewystarczające i budzi wątpliwości.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący nie podniósł żadnych okoliczności, które przemawiałby za przyznaniem skarżącemu prawa pomocy w całości.
W tym miejscu należy wyjaśnić, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska (art. 165 p.p.s.a.).
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 i art. 193 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.