Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 31 lipca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił Stowarzyszeniu A. w Z. (dalej jako "stowarzyszenie) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi stowarzyszenia na postanowienie Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia [...] marca 2013 r. w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że z treści formularza PPPr wynika, że stowarzyszenie prowadzi działalność w zakresie edukacji ekologicznej i ochrony przyrody oraz opiniuje przedsięwzięcia i inwestycje na terenie Gminy Zabierzów pod kątem ich zgodności z zasadami ochrony przyrody. Wartość majątku stowarzyszenia wynosi 365 zł. Wnioskodawca dysponuje rachunkiem bankowym w Krakowskim Banku Spółdzielczym, którego stan na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wynosił 200 zł.
Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji wskazał, że stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. W ocenie Sądu I instancji, z faktu, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej, w tym prowadzenia sporów sądowych. Stowarzyszenie nie może bowiem przerzucać obowiązku ponoszenia kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Stowarzyszenie musi bowiem, w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych.
Sąd I instancji podkreślił ponadto, że z § 13 statutu stowarzyszenia wynika, że źródłem jego majątku mogą być dobrowolne składki członkowskie, dotacje i subwencje, darowizny i zapisy, dochody z działalności gospodarczej, dochody z ofiarności publicznej oraz dochody z majątku stowarzyszenia. W ocenie Sądu I instancji, stowarzyszenie posiada więc możliwości zgromadzenia środków finansowych na prowadzenie statutowej działalności z wielu źródeł. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby członkowie stowarzyszenia w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem skutecznego prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Jeżeli bowiem działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Wnioskodawca powinien więc wziąć pod uwagę swój udział w przedmiotowym postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki.
Skarżące stowarzyszenie wniosło zażalenie na powyższe postanowienie wskazując, że przedmiotowe postępowanie administracyjne ma uchronić stowarzyszenie przed utratą siedziby. Stowarzyszenie podkreśliło, że nie dysponuje środkami na pokrycie kosztów postępowania sądowego.
Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej jako "p.p.s.a."), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki.
Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma stwierdzenie przez Sąd I instancji, że stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Sąd I instancji wskazał ponadto, że z faktu, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej, w tym prowadzenia sporów sądowych. Tymczasem Sąd I instancji odstąpił w niniejszej sprawie od oceny, czy stowarzyszenie występuje w postępowaniu administracyjnym realizując swoje cele statutowe, czy też działa we własnym interesie prawnym i w celu jego ochrony. Kwestia ta ma zasadnicze znaczenie w niniejszej sprawie, bowiem o ile Naczelny Sąd Administracyjny akceptuje pogląd, że każde stowarzyszenie powinno zapewnić środki finansowe na realizację swoich celów statutowych, to nie sposób już przyjąć, że zasada ta ma zastosowanie w przypadku, gdy stowarzyszenie występuje we własnym interesie, nie związanym bezpośrednio z realizacją celów statutowych.
W przeciwnym bowiem przypadku doszłoby do niejako automatycznego wyłączenia stowarzyszeń z grona beneficjentów instytucji prawa pomocy. Nie jest przecież wykluczone, że stowarzyszenie nie obejmuje swoją działalnością statutową występowania przed sądami administracyjnymi, bowiem przedmiot działalności stowarzyszenia nie mieści się w żaden sposób w kategorii spraw pozostających w granicach kognicji tychże sądów. Jednocześnie jednak może dojść do sytuacji, w której stowarzyszenie jako podmiot określonych praw i obowiązków o charakterze administracyjnoprawnym będzie zmuszone bronić swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Kwestia ta niewątpliwie powinna zostać rozstrzygnięta na etapie rozpoznawania przez wojewódzki sąd administracyjny wniosku stowarzyszenie o przyznanie prawa pomocy. Ponownie rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd I instancji będzie nie tylko zobowiązany uwzględnić ocenę prawną wyrażoną wyżej, ale również w sposób wnikliwy i pełny przeprowadzić ocenę majątku stowarzyszenie, rozważając przy tym, czy w sytuacji, gdy stowarzyszenie występuje we własnym interesie, nie jest uzasadnione ustalenie sytuacji majątkowej członków stowarzyszenia.
Z tych względów i na podstawie art. 185 § 1 z związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.