Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 8 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Rz 1596/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 6 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Rz 1596/14, w przedmiocie prawa pomocy oraz odmówił zmiany pkt II postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 13 lutego 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 1596/14, w przedmiocie prawa pomocy.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że w następstwie oddalenia skargi na opisaną w sentencji postanowienia decyzję, wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 22 listopada 2017 r., skarżący wystąpił z wnioskiem o zwolnienie go od kosztów sądowych, w tym od opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia wraz z uzasadnieniem (karta 676) składając go na urzędowym formularzu PPF. Wniosek wpłynął do Sądu w dniu 24 listopada 2017 r. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że posiada orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy do dnia 30 września 2018 r. i z tego tytułu pobiera świadczenia rentowe w kwocie 1242, 36 gr. Podał, że nie posiada żadnego majątku ani oszczędności. Średni miesięczny dochód netto określił na kwotę 1. 916, 36 zł. Nie stać go na leczenie ani kupno leków, mimo przewlekłych chorób, na które cierpi takich jak dna moczanowa.
Pismem z dnia 13 grudnia 2017 r. wezwano skarżącego do usunięcia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez jego podpisanie (pkt I) oraz na podstawie art. 255 P.p.s.a. o złożenie dodatkowego oświadczenia (pkt II). Wezwanie doręczono skarżącemu w dniu 20 grudnia 2017 r.
W dniu 21 grudnia 2017 r. skarżący podpisał wniosek o przyznanie prawa pomocy i złożył wniosek o wyłączenie referendarza sądowego Agaty Kosowskiej od rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy twierdząc, że ma do niego negatywny stosunek. Nie udzielił odpowiedzi na wezwanie z dnia 13 grudnia 2017 r.
Postanowieniem z dnia 8 stycznia 2018 r. WSA w Rzeszowie odmówił wyłączenia ww. referendarza sądowego od rozpoznania jego sprawy. Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przez skarżącego zażaleniem.
W dniu 22 stycznia 2018 r. skarżący wystąpił z ponownym wnioskiem o zwolnienie go od kosztów sądowych na formularzu PPF o tożsamej treści, co uprzednio złożony wniosek z dnia 24 listopada 2017 r.
Postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Rz 1596/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie po rozpoznaniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, powołując art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 165 P.p.s.a., odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wyjaśnił, że wobec tego, iż postanowieniem z dnia 1 lipca 2016 r. WSA w Rzeszowie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a zakres wniosku z dnia 24 listopada 2017 r. pokrywał się z zakresem prawa pomocy objętym wskazanym wyżej postanowieniem, potraktował ten wniosek jako wniosek o zmianę postanowienia WSA w Rzeszowie z dnia 1 lipca 2016 r., a wniosek z dnia 22 stycznia 2018 r. jako uzupełnienie wniosku z dnia 24 listopada 2017 r.
W zażaleniu na powyższe postanowienie M. B. zażądał jego zmiany poprzez przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem z dnia 24 listopada 2017 r. oraz z wnioskiem z dnia 19 stycznia 2018 r. Zaprzeczył jakoby jego wniosek o przyznanie prawa pomocy z dnia 24 listopada 2017 r. stanowił wniosek o zmianę postanowienia WSA w Rzeszowie z dnia 1 lipca 2016 r., a wniosek z dnia 19 stycznia 2018 r. stanowił uzupełnienie wniosku z dnia 24 listopada 2017 r. Jego zdaniem, nielogiczne było przyjęcie, że wniosek skarżącego dotyczy zmiany postanowienia z dnia 1 lipca 2016 r., a nie pierwszego zapadłego w powyżej sprawie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy z dnia 10 kwietnia 2014 r., czy też ostatniego z dnia 13 lutego 2017 r. Odwołując się do zapadłego w toku postępowania przed sądem powszechnym postanowienia w przedmiocie zwolnienia od koszów sądowych jego przeciwników procesowych, w którym Sąd przyjął, że aby można było uznać, że strona nie poniesie uszczerbku koniecznego dla swojego utrzymania po opłaceniu opłaty sądowej musi pozostać jej do dyspozycji kwota 2. 075 zł wskazał, że z racji uzyskiwania dochodów niższych, niż ta kwota, oczekuje zwolnienia od kosztów sądowych w całości.
W jego ocenie rzetelnie wypełnił wniosek i starał się, aby zawierał wymagane dane. Ponadto obszernie uzasadnił i wskazał fakty, z których wynika zasadność wniosku. W pkt 10 wykazał swoje dochody i źródło ich pochodzenia. Przyznał, że jego sytuacja finansowa uległa poprawie, jednak mimo to był każdorazowo zwalniany od kosztów sądowych przez WSA w Kielcach i Warszawie, a jedynie WSA w Rzeszowie załatwia jego wniosek odmownie.
Powołanym na wstępie postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 6 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Rz 1596/14 w przedmiocie prawa pomocy oraz odmówił zmiany pkt II postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 13 lutego 2017 r. sygn. akt II SA/Rz 1596/14
Powołując treść art. 195 § 2 zdanie pierwsze P.p.s.a., Sąd uznał, że rozpatrując wniosek skarżącego przyznanie prawa pomocy w trybie art. 165 P.p.s.a., Sąd poprzednio błędnie przyjął, iż przedmiotem wniosku o zmianę postanowienia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 1 lipca 2016 r. Postanowienie to zostało wyeliminowane z obrotu prawnego postanowieniem NSA z dnia 13 września 2016 r. sygn. akt II OZ 866/16. Punktem odniesienia winno być, jak słusznie podnosi skarżący, ostatnie zapadłe w przedmiocie prawa pomocy postanowienie WSA w Rzeszowie z dnia 13 lutego 2017 r. Argumentacja powołana w uzasadnieniu postanowienia z dnia 6 kwietnia 2018 r. pozostaje aktualna, bowiem te same względy i okoliczności legły u podstaw odmownego załatwienia wniosku o przyznanie prawa pomocy – niewykazane przez skarżącego braku możliwości poniesienia kosztów sądowych.
Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Dlatego też, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., jego obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wobec faktu, że w pkt II postanowienia z dnia 13 lutego 2017 r. WSA w Rzeszowie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a zatem zakres aktualnie rozpatrywanego wniosku pokrywa się zakresem prawa pomocy objętym wskazanym wyżej postanowieniem, Sąd rozpoznał wniosek z dnia 24 listopada 2017 r. jako wniosek o zmianę postanowienia WSA w Rzeszowie z dnia 13 lutego 2017 r., a tożsamy w treści wniosek z dnia 22 stycznia 2018 r. potraktował jako uzupełnienie wniosku z dnia 24 listopada 2017 r. Takie działanie znajduje umocowanie prawne w treści art. 165 P.p.s.a.
W ocenie Sądu, analiza wniosku skarżącego nie pozwala na przyjęcie, że wykazał on przesłanki uzasadniające zmianę postanowienia Sądu z dnia 13 lutego 2017 r. i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Nie wyjaśnił bowiem klarownie swej aktualnej sytuacji materialno-bytowej i nie udzielił informacji na wezwanie Sądu z dnia 13 grudnia 2017 r. pomimo, że wobec niekompletności podanych informacji, jego wystosowanie znajdowało oparcie w art. 255 P.p.s.a. Sąd zgodnie z pouczeniem zawartym w wezwaniu zobligowany był do rozpoznania jego wniosku w oparciu jedynie o dane przedstawione na formularzu PPF.
Na zmianę postanowienia w przedmiocie prawa pomocy nie mógł wpłynąć także fakt, iż wniosek został złożony na etapie wnoszenia skargi kasacyjnej i zażalenia, a zatem zapewne intencją skarżącego wnioskującego wprawdzie o zwolnienie od kosztów sądowych w całości było zwolnienie go od opłat sądowych od tych środków odwoławczych. Skarżący nie wykazał, że nie stać go na poniesienie tych opłat, bowiem w stosunku do sytuacji materialnej, jaka była podstawą do odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy na mocy postanowienia Sądu z dnia 13 lutego 2017 r., nie tylko nie wykazał pogorszenia swojej sytuacji materialnej, ale wykazał jej poprawę wobec ponad 3 – krotnego wzrostu jego miesięcznego dochodu netto z kwoty 550 zł na kwotę 1. 916, 36 zł. Nadal nie wykazał więc, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że w niniejszej sprawie Sąd zasadnie zastosował art. 195 § 2 zd. 2 P.p.s.a., bowiem wydając postanowienie z dnia 6 kwietnia 2018 r. niewłaściwie przyjął, że przedmiotem wniosku o zmianę postanowienia jest postanowienie WSA w Rzeszowie z dnia 1 lipca 2016 r., które zostało wyeliminowane postanowieniem NSA z dnia 13 września 2016 r., sygn. akt II OZ 866/16. Ponadto Sąd pierwszej instancji prawidłowo zastosował art. 165 P.p.s.a. uznając zarówno wniosek z dnia 22 listopada 2017 r. jak i z dnia 19 stycznia 2018 r. jako wnioski o zmianę postanowienia WSA w Rzeszowie z dnia 13 lutego 2017 r., czyli ostatniego prawomocnego postanowienia zapadłego w przedmiocie prawa pomocy.
W niniejszej sprawie podstawowe znaczenie ma fakt, że jest to kolejny wniosek w przedmiocie prawa pomocy złożony przez skarżącego.
Przepis art. 165 P.p.s.a. stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie to w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy (B. Dauter w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wolters Kluwer 2013, uw. 2 do art. 165).
W świetle tej regulacji zmiana postanowienia wydanego w kwestii incydentalnej może nastąpić wyłącznie w sytuacji, gdy nastąpiły zmiany okoliczności sprawy tak istotne, że tę zmianę uzasadniają. W art. 165 P.p.s.a. nie chodzi o jakąkolwiek zmianę okoliczności sprawy, a o taką zmianę, która w porównaniu ze stanem poprzednim, dawałaby sądowi możliwość zmiany czy uchylenia poprzedniego orzeczenia. Złożenie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 P.p.s.a. Rolą sądu jest w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu. Zmiany powyższych okoliczności muszą skutkować pogorszeniem sytuacji materialnej wnioskodawcy, uzasadniającym zmianę uprzednio wydanego postanowienia (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 29 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 282/12; z dnia 9 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 336/14; z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II FZ 957/14; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, aby sytuacja materialna, po dacie wydania postanowienia z dnia 13 lutego 2017 r. uległa zmianie, która umożliwiłaby uwzględnienie aktualnie złożonych wniosków.
Z przedstawionych przez stronę wniosków nie wynika, że w sprawie zaszły takie właśnie zmiany okoliczności w porównaniu z poprzednim wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Sytuacja materialna skarżącego, nie uległa istotnym dla oceny prawa pomocy zmianom. Podkreślić należy, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, że skarżący nie tylko nie wykazał pogorszenia swojej sytuacji materialnej, ale wykazał jej poprawę wobec ponad trzykrotnego wzrostu jego miesięcznego dochodu netto z kwoty 550 zł na kwotę 1.916, 36 zł.
W tych okolicznościach Sąd pierwszej instancji słusznie stwierdził, że nie było podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.