Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 lipca 2010 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącym P. i M. R. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z ich skargi na postanowienie Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2010 r. w przedmiocie ustalenia wysokości opłaty legalizacyjnej. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarżący nie wykazali w sposób nie budzący wątpliwości, że znajdują się w sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie im prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: P.p.s.a. Z informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzą gospodarstwo domowe wraz z dwójką uczących się dzieci w wieku 13 i 17 lat oraz, że utrzymują się wyłącznie z dochodów uzyskiwanych z prowadzonego przez nich gospodarstwa rolnego o powierzchni ok. 10,14 ha.
Wskazali oni, iż dochód ten wynosi 5.834,93 zł rocznie oraz, że uzyskują z tytułu dopłat do posiadanych nieruchomości rolnych kwotę 5.588,66 zł rocznie. Wnioskodawcy wskazali również, że posiadają dom mieszkalny o powierzchni 80 m² oraz inwentarz żywy w postaci jednego konia i dwóch krów, ale nie posiadają z tego tytułu żadnych dochodów, gdyż mleko przeznaczają do użytku własnego. Ponadto skarżący nie podejmują prac dodatkowych na podstawie umowy zlecenia, dorywczych ani sezonowych oraz nie uzyskują pomocy ze strony rodziny lub innych osób, organizacji społecznych lub państwowych.
Skarżący wskazali także, że miesięczne wydatki kształtujące się na poziomie 2.876,00 zł. W ocenie Sądu I instancji zestawienie wysokości uzyskiwanych przez wnioskodawców dochodów z miesięcznymi wydatkami budzi uzasadnione wątpliwości co do ich zgodności ze stanem faktycznym. Powyższe okoliczności sugerują, zdaniem Sądu I instancji, że skarżący posiadają jeszcze inne, oprócz ujawnionych w toku postępowania, źródła przychodów.
W zażaleniu na postanowienie z dnia 12 lipca 2010 r. skarżący podnieśli, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać wyłącznie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem skarżących oświadczenia przez nich złożone wykazały, iż ich dochody są na tyle niskie, że nie wystarczają im na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący podnieśli, że nie mają obowiązku wykazywać, że nie posiadają innych źródeł utrzymania poza deklarowanymi. Jeżeli Sąd orzekający w sprawie o przyznanie prawa pomocy ma uzasadnione podejrzenie, że wnioskujący zatajają dochody to powinien okoliczności te wyjaśnić, a nie ograniczać się wyłącznie do uznania, że skoro udokumentowane wydatki są wyższe niż dochody to wnioskodawcy złożyli nieprawdziwe oświadczenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Prawo pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Brak środków finansowych nie może stanowić bariery uniemożliwiającej stronie dochodzenie swych słusznych praw przed sądem. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem rozstrzygające znaczenie w toku rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów.
Z akt sprawy wynika, że skarżący wystąpili z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów. We wniosku wskazali, że prowadzą gospodarstwo domowe wraz z dwójką uczących się dzieci w wieku 13 i 17 lat, posiadają dom o pow. 80 m 2 oraz utrzymują się wyłącznie z dochodów uzyskiwanych z prowadzonego przez nich gospodarstwa rolnego o powierzchni ok. 10,14 ha., które kształtują w wysokości 5 834, 93 zł rocznie. Zarządzeniem z dnia 29 kwietnia 2010 r. wezwano skarżących do złożenia dodatkowych wyjaśnień poprzez podanie: jaki ponoszą miesięczne koszty związane z utrzymaniem, czy posiadają inwentarz żywy, maszyny rolnicze lub pojazdy mechaniczne, czy uzyskują dopłaty do posiadanych nieruchomości rolnych, czy podejmują prace dodatkowe oraz czy uzyskują pomoc ze strony rodziny lub innych osób. W odpowiedzi na wezwanie skarżący wskazali, że na miesięczne utrzymanie wydają w sumie 2 876 zł. Ponadto skarżący z tytułu dopłat do nieruchomości rolnych uzyskują kwotę 5 588, 66 zł rocznie, posiadają jednego konia i dwie krowy. Poza tym skarżący nie posiadają maszyn rolniczych, nie podejmują dodatkowych prac ani nie uzyskują pomocy ze strony rodziny, czy innych osób.
W rozpoznawanej sprawie jakkolwiek skarżący udzielili odpowiedzi na wezwanie, to, jak słusznie wskazał Sąd I instancji, zestawienie wysokości uzyskiwanych przez wnioskodawców dochodów z miesięcznymi wydatkami budzi uzasadnione wątpliwości co do ich zgodności ze stanem faktycznym, ponieważ uzyskiwane dochody są znacznie niższe od ponoszonych wydatków. W takiej sytuacji Sąd powinien wezwać skarżących do wyjaśnienia tych rozbieżności, a w szczególności do wyjaśnienia w jaki sposób pokrywają koszty bieżącego utrzymania, które są znacznie wyższe od wskazanych przez nich dochodów, które uzyskują. Konieczne jest bowiem umożliwienie stronie wyjaśnienia przyczyn rozbieżności pomiędzy wskazanymi przez skarżących wydatkami a uzyskiwanymi przez nich dochodami. Zatem odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym była przedwczesna.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.