Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 15/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek J. M. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, w sprawie z jego skargi na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia [...], znak: [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki
W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz trojgiem pełnoletnich dzieci. Rodzina utrzymuje się z emerytury wnioskodawcy w kwocie, wg oświadczenia [...] zł, dochodu z działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę w wysokości około [...] zł oraz wynagrodzenia za pracę syna R. M. w wysokości [...] zł miesięcznie. Pozostała dwójka dzieci jest bezrobotna. Według oświadczenia wnioskodawcy dochody miesięczne rodziny wynoszą [...] zł. Z akt sprawy wynika także, że wnioskodawca posiada dom jednorodzinny o pow. [...] m2 w Z., zakupiony w [...] r. na kredyt oraz działkę na której posadowiony jest dom. Wnioskodawca nie wykazał żadnych wartościowych ruchomości, czy oszczędności. Podał, że na jego rachunku bankowym widnieje debet, a posiada jedynie samochód osobowy z [...] r. o wartości rynkowej [...] zł.
Z dokumentów nadesłanych na wezwanie Sądu, wynika, że przychody Z. M., żony skarżącego, osiągnięte w [...] r. z tytułu prowadzonej przez nią działalności gospodarczej wraz z dochodami z najmu wyniosły łącznie [...] zł. Przychód zaś po odliczeniach składek określonych w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych wyniósł [...] zł. Dochody syna R. M. za okres od dnia [...] września 2007 r. do dnia [...] grudnia 2007 r. kształtowały się na poziomie [...] zł brutto. Stan konta Z. M. na dzień [...] wskazuje debet w wysokości [...] zł. Na konto to wpływa emerytura J. M. w wysokości [...] zł (brutto [...] zł).
Z przedstawionych dokumentów wynika ponadto, iż rata kredytu spłacanego przez wnioskodawcę wynosi około [...] zł (stan zadłużenia na dzień [...] stycznia 2008 r. wynosi [...] zł.). Skarżący przedstawił szereg dokumentów świadczących o ponoszonych przez niego wydatkach, tj. dokumenty poświadczające wydatki z tytułu składki ubezpieczeniowej w [...] "[...]" w wysokości [...]zł rocznie, należności z tytułu odprowadzenia ścieków w wysokości [...] zł., przekazy pocztowe, których nadawcą jest R. M. w wysokości [...] zł na rzecz K. K. Wykazał obciążenie na rzecz [...] w wysokości [...] zł rocznie, wywóz odpadów – [...] zł rocznie. Przedstawił też faktury VAT na zakup telefonu komórkowego w wysokości [...] zł, a także szereg rachunków za usługi telekomunikacyjne w wysokości miesięcznie [...] zł. Ponadto dostarczył zaświadczenie o wysokości podatku od nieruchomości za rok 2007 na kwotę [...] zł, faktury VAT wystawione na R. M. za usługi telekomunikacyjne na kwoty: [...] zł, [...] zł, [...] zł.
Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy J. M. podniósł, że ma bardzo ciężką sytuację bytową związaną między innymi ze spłatami kredytów na zakup i remont domu oraz utrzymaniem czteroosobowej rodziny. Wskazał także na debet jaki posiada na rachunku bankowym oraz niemożność zaciągnięcia jakichkolwiek kredytów.
W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego podniósł okoliczności związane z zaciągnięciem kredytu bankowego, pierwsze na zakup domu, a następnie na jego remont. Wskazał, że prowadził wraz z żoną działalność gospodarczą i uzyskiwali też inny dochód z tytułu najmu mieszkań w zakupionym przez nich domu. Syn R. także prowadził działalność gospodarczą w firmie "[...]" w [...] 2005 r. Firma ta zakończyła swoją działalność w 2006 r. ze stratą. Nadmienił o zawartych umowach telekomunikacyjnych, których nie można rozwiązać, a także, że dochód uzyskiwany przez żonę prowadzącą działalność nie wynosi stale [...] zł, jak podał we wniosku. Wskazał, że tak było w sezonowych miesiącach. Są natomiast miesiące, w których żona uzyskuje dochód w wysokości [...] zł brutto. Podniósł także, że cały jego majątek jest oddany pod zastaw hipoteczny w związku z zaciągniętą pożyczką bankową. Uważa zatem, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny.
Sąd I instancji podkreślił, że instytucja prawa pomocy powinna być co do zasady przyznawana osobom pozostającym w ubóstwie i nie posiadających dochodów. Tymczasem wnioskodawca posiada dochód ze świadczenia emerytalnego, nadto prowadząc wspólnie gospodarstwo domowe wraz z żoną i dziećmi dochód uzyskiwany jest także z prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej (kiosk handlowy). Wysokość jego dochodów kształtuje się na poziomie [...] zł miesięcznie brutto. Zestawiając tę kwotę z kwotą wydatków miesięcznych rzędu [...] zł stwierdzić należy, że wnioskodawca w ocenie Sądu jest w stanie ponieść koszty procesu.
Ponadto, jak wynika z decyzji zobowiązania pieniężnego, ustalającej zobowiązanie pieniężne za rok 2007 J. M. wynajmuje pokoje. Powyższe wskazuje, zdaniem Sądu, na realną możliwość poniesienia kosztów niniejszego postępowania sądowego. Ów uszczerbek w utrzymaniu nie może być utożsamiany z każdą koniecznością ograniczenia wydatków, lecz tylko z taką, której konsekwencją jest brak możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Opłaty miesięczne z tytułu usług telekomunikacyjnych w wysokości około [...] zł miesięcznie, czy zakup telefonów komórkowych nie można uznać za niezbędne. Spłaty natomiast zaciągniętych kredytów bankowych nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi. Zaciągnięte kredyty świadczą o zdolnościach płatniczych, a przez to wyłączają możliwość przyznania prawa pomocy.
Sąd I instancji wskazał na treść art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z którego wynika także obowiązek wspierania się wzajemnie rodziców i dzieci. Skarżący może więc uzyskiwać wsparcie od syna, który może podjąć zatrudnienie. Nie wskazał też, że drugi syn i córka uczą się.
W tym stanie rzeczy, w ocenie Sądu, skarżący nie wykazał zatem w sposób dostateczny zasadności swojego wniosku.
Nie przyznanie wnioskodawcy profesjonalnego pełnomocnika w żaden sposób nie wpływa też, w ocenie Sądu I instancji, na dostęp strony do sądu. Sąd administracyjny, stosownie bowiem do art. 134 P.p.s.a. rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami oraz powołaną podstawą prawną. Wszelkie uchybienia przepisom prawa materialnego i procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy Sąd musi uwzględnić z urzędu. Gwarantuje to zatem stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego obronę jego praw.
W zażaleniu na powyższe postanowienie J. M. zakwestionował wysokość ustalonych w zaskarżonym postanowieniu miesięcznych dochodów swojej rodziny, wskazując, że w rzeczywistości dochód wynosi [...] zł, a nie [...] jak wskazał Sąd. Ponadto w jego ocenie miesięczne wydatki ustalone przez Sąd I instancji na kwotę [...] zł są zaniżone, gdyż utrzymanie 5-cio osobowej rodziny kosztuje kilkakrotnie więcej, nie wliczając w to wydatków na leczenie rodziny tzn. żony, skarżącego oraz ich syna M., który miał skomplikowane złamanie kości śródstopia, operację prostowania nosa oraz złamanie czaszki w dwóch miejscach. Koszty ponoszone z tego tytułu przekraczają już możliwości rodziny.
W dalszej części uzasadnienia skarżący podnosi kwestie związane z opłacaniem rachunków za telefon. Wyjaśnia, że jago syn R. podejmując działalność w firmie [...] zobligowany był do podpisania umowy z [...] o dostęp do sieci teleinformatycznej i kwota wskazana przez Sąd I instancji, tj. [...] zł nie stanowi wydatków na rachunki telefoniczne lecz zakup dostępu do sieci. Natomiast wydatki z tytułu opłat za telefon wiążą się z prowadzeniem działalności gospodarczej przez skarżącego i jego żonę i są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania firmy.
Skarżący podnosi w zażaleniu również to, że syn R. jest studentem Wyższej Szkoły [...] w W., a wydatki ponoszone z tego tytułu kształtują się na poziomie około [...] zł rocznie. Natomiast córka w 2007 r. rozpoczęła naukę w [...] Szkole Wyższej im. [...] gdzie opłata za semestr studiów wynosi [...] zł. Jednakże z uwagi na brak środków finansowych zmuszona była przerwać naukę.
Odnosząc się do kwestii zdolności kredytowej wskazanej przez Sąd w zaskarżonym postanowieniu to skarżący w zażaleniu podnosi, że zdolność do zaciągania zobowiązań mieli wraz z żoną w roku 2000 i 2002, natomiast w chwili obecnej nie posiadają zdolności kredytowej, gdyż bank odmówił im udzielenia kredytu i utrzymują się z linii debetowej, ze spłatą której mają duże trudności, co wynika ze złożonych do akt sprawy wyciągów bankowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (DZ. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zatem to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania na podstawie okoliczności dotyczących jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, że – w przypadku domagania się prawa pomocy w zakresie całkowitym - nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.).
W odniesieniu do zarzutów zażalenia stwierdzić należy, że Sąd I instancji zbadał wnikliwie sytuację majątkową skarżącego i biorąc pod uwagę wszelkie uzyskiwane dochody, zasadnie doszedł do przekonania, że poniesienie kosztów postępowania sądowego, nie przekracza jego możliwości finansowych. Sam skarżący podał, że dochód jego rodziny wynosi [...] zł. Zatem bezzasadny jest czyniony w zażaleniu zarzut, iż to Sąd błędnie wskazał kwotę miesięcznego dochodu jego rodziny. Z podanych i udokumentowanych przez skarżącego wydatków wynika, że stałe miesięczne wydatki wynoszą około [...] zł (woda [...] zł, śmieci [...] zł, telefon [...] zł, energia elektryczna [...] zł, rata kredytu [...] zł, abonament RTV [...]zł). Do wydatków tych Sąd nie zaliczył obciążeń dotyczących R. M. (dorosłego syna skarżącego) w postaci alimentów i należności telekomunikacyjnych pozostałych po prowadzonej przez niego uprzednio działalności gospodarczej.
Sąd to należności, których pokryciem winien zajmować się R. M., tym bardziej, że uzyskuje dochody. W konsekwencji od sumy dochodów podanych przez skarżącego można odliczyć dochód R. M. określony na kwotę [...] zł miesięcznie. Wówczas miesięczny dochód, stosownie do oświadczenia skarżącego, będzie kształtował się w wysokości [...]zł. Uwzględniając wskazaną przez skarżącego wysokość dochodów rodziny ([...] zł) oraz przyjmując, iż wysokość miesięcznych stałych wynosi około [...] zł należało stwierdzić, że nie jest to sytuacja finansowa wskazująca na to, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Dodatkowo należy wskazać, że w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy skarżący zmieniał zdanie co do wysokości zarobków żony Z. M., wskazując, że jej działalność opodatkowana jest w formie ryczałtu i tylko fachowiec mógłby dokładnie wyliczyć te zarobki. Znamiennym natomiast jest fakt, iż jak wynika z przedłożonych przez skarżącego wyciągów bankowych na konto Z. M. wpływają jedynie należności z tytułu emerytury skarżącego. Brak jest natomiast jakichkolwiek wpłat związanych z prowadzoną przez Z. M. działalnością gospodarczą. Uwzględniając ten fakt oraz okoliczność, że w roku 2007 Z. M. osiągnęła przychód w wysokości [...] zł Sąd doszedł do przekonania, że dochody żony skarżącego nie są tak niskie jak wynika to z jego zmiennych twierdzeń.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykazana przez skarżącego sytuacja majątkowa nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Skarżący bowiem nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W tej sytuacji należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, iż wnioskodawca nie wykazał przesłanek przemawiających za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Z powyższych przyczyn orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.