Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia 16 grudnia 2003 r., którą utrzymano w mocy decyzję własną z dnia 5 lipca 2000 r., nr [...] w przedmiocie pozbawienia J. P. uprawnień kombatanckich. W dniu 19 kwietnia 2005 r. skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych wykazując we wniosku dochód w wysokości 1720 zł. (na dwie osoby) i wysokie wydatki związane ze stanem zdrowia.
Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2005 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie zwolnił skarżącego od kosztów sądowych w ½ wysokości tych kosztów.
W dniu 17 maja 2005 r. skarżący wniósł kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy tym razem w zakresie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego do sporządzenia skargi kasacyjnej, uzupełniony następnie w formularzu PPF złożonym w dniu 24 maja 2005 r. o wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.
Postanowieniem z dnia 27 maja 2005 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie umorzył postępowanie o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych w części przyznanej postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 21 kwietnia 2005 r., sygn. akt SA/Rz 1377/03; tj. w ½ ich wysokości w pozostałej części odmówił zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmówił ustanowienia radcy prawnego lub adwokata.
W wyniku wniesionego sprzeciwu od powyższego postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie rozpoznał wniosek skarżącego i postanowieniem z dnia 1 lipca 2005 r. umorzył postępowanie o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych w części przyznanej w ½ ich wysokości
Sygn. akt II OZ 877/05 postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 21 kwietnia 2005 r. W pozostałej części Sąd postanowił oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że zawarte w nowym wniosku okoliczności nie uzasadniają przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący wykazał bowiem w ostatnim wniosku PPF osiągany wspólnie z żoną dochód w wysokości 1500 zł., a wskazując na wydatki związane z leczeniem zaznaczył jednocześnie, że wspomaga utrzymanie wnuka. Oceniając sytuację rodzinną i majątkową skarżącego Sąd nie stwierdził podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego podkreślając, że prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym może nastąpić jedynie w przypadku braku możliwości poniesienia przez stronę jakichkolwiek kosztów postępowania.
Na powyższe postanowienie Sądu J. P. wniósł zażalenie, w którym domaga się zwolnienia od kosztów sądowych w większej części niż to wynika z postanowienia z dnia 21 kwietnia 2005 r. oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu w sprawie.
W zażaleniu tym skarżący podniósł, że Sąd nie wziął pod uwagę podeszłego wieku, przewlekłych chorób i zniedołężnienia skarżącego oraz ponownie stwierdził, że wydaje znaczne kwoty na zakup lekarstw, opiekunów społecznych i inne koszty utrzymania, a wymagana opłata sądowa spowoduje znaczny uszczerbek w kosztach utrzymania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W niniejszej sprawie należy wyraźnie rozgraniczyć wnioski J. P. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia radcy prawnego lub adwokata, chociaż wszystkie one mieszczą się w ramach tej samej instytucji – prawa pomocy. We wniosku PPF o przyznanie
Sygn. akt II OZ 877/05 prawa pomocy z dnia 19 kwietnia 2005 r. J. P. wnosił o zwolnienie od kosztów sądowych.
Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2005 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych w ½ części pełnej wysokości tych kosztów. Ponieważ w terminie 7 dni od dnia doręczenia w/w postanowienia nie został złożony sprzeciw, zgodnie z art. 259 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powołanej jako p.p.s.a., postanowienie to wywołuje "skutki prawomocnego orzeczenia sądu".
W dniu 17 maja 2005 r. J. P. składa wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. W ponownie złożonym wniosku PPF z dnia 24 maja 2005 r. skarżący wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. W części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych był to już kolejny wniosek, a więc należało go rozpatrzyć w oparciu o przepis art. 165 p.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy.
W związku z brzmieniem art. 258 § 2 p.p.s.a. i art. 259 § 1 p.p.s.a. rodzi się wątpliwość, czy referendarz sądowy ma prawo uchylać lub zmieniać prawomocne postanowienia sądu w trybie art. 165 p.p.s.a. Zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a. rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy należy do wojewódzkiego sądu administracyjnego, zaś referendarze sądowi mogą wykonywać czynności w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy (art. 258 § 1 p.p.s.a.). Nie ulega więc wątpliwości, że zakres uprawnień referendarzy sądowych jest węższy od uprawnień wojewódzkich sądów administracyjnych, co również wskazuje na naturalną hierarchię tych organów i aktów przez nie podejmowanych.
Redakcja przepisu § 2 art. 258 p.p.s.a., zawierającego zwrot "należą w szczególności:", wskazywałaby na to, że katalog czynności wymienionych w tym przepisie ma charakter przykładowy (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze "Lexis Nexis" Warszawa 2004 r., s. 337). Należy się zgodzić z powyższą uwagą, co do zasady i z pewnymi ograniczeniami. Skoro jednak ustawodawca stworzył pewien przykładowy wykaz czynności, które mogą wykonywać referendarze sądowi, samo to już wskazuje, że istnieją pewne ustawowe ograniczenia w zakresie uprawnień referendarzy sądowych. Ograniczenia te zapewne dotyczą czynności orzeczniczych, na co wskazywałoby brzmienie przepisu art. 259 § 1 p.p.s.a., z którego jednoznacznie wynika, że sprzeciw można wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego tylko od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a. Jednocześnie z tego przepisu wynika, że referendarz sądowy w zakresie czynności orzeczniczych może wykonywać tylko te, które zostały określone w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a. i tu już nie można mówić o tym, że czynności wymienione w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a. mają charakter przykładowy, bowiem nie pozwala na to jednoznaczne i kategoryczne brzmienie art. 259 § 1 p.p.s.a. Należałoby więc przyjąć, że poza zakresem czynności orzeczniczych referendarzy sądowych są kompetencje określone np. w art. 165, 247 czy też w art. 249 w związku z art. 263 p.p.s.a. (H. Knysiak-Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 89).
Orzeczenia referendarzy sądowych (zarządzenia, postanowienia) nie są równe swą mocą orzeczeniom sądu, stają się dopiero takimi ("mają skutki prawomocnego orzeczenia sądu"), jeżeli nie wniesiono sprzeciwu albo wniesiony sprzeciw został prawomocnie odrzucony, co wynika z brzmienia art. 259 § 3 p.p.s.a.
Tak więc postanowienie referendarz sądowego, które wywołuje skutki prawomocnego orzeczenia sądu, może być uchylone lub zmienione tylko w trybie art. 165 p.p.s.a. – wskutek zmiany okoliczności sprawy. Natomiast postanowienia, o których mowa w art. 165 p.p.s.a., jako prawomocne nie mogą być uchylane lub zmieniane przez postanowienia referendarza sądu, gdyż byłoby to sprzeczne z postanowieniami art. 254 i 258 p.p.s.a.
Powyższe rozważania prowadzą do tego, że powtórny wniosek J. P. (z dnia 24 maja 2005 r.) w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie mógł być rozpoznawany przez referendarza sądowego, gdyż wymagał rozpatrzenia w trybie art. 165 p.p.s.a., a to może zrobić tylko sąd. Błędne są więc rozstrzygnięcia zawarte w pkt I i II postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 maja 2005 r., jak i pkt I i II (w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych) postanowienia Sądu z dnia 11 lipca 2005 r. Fakt orzeczenia o zwolnieniu od kosztów sądowych w ½ części w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2005 r. nie oznacza, że postępowanie w sprawie kosztów w tej części stało się bezprzedmiotowe (art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a.), skoro skarżący składa dalsze wnioski w tym zakresie. Nie ma tu też zastosowania ograniczenie, które wynika z art. 134 § 2 p.p.s.a., na co by wskazywało brzmienie art. 249 i art. 165 p.p.s.a., gdyż bierze się tu pod uwagę "zmiany okoliczności sprawy".
Rozpoznawanie każdego kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, jeżeli wcześniej w sprawie zwolnienia od kosztów sądowych orzeczono prawomocnie, należy do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Postanowienia referendarza sądowego mające walor prawomocnych orzeczeń sądu (art. 259 § 3 p.p.s.a.) mogą być uchylane i zmieniane jedynie postanowieniami wojewódzkiego sądu administracyjnego, wydanymi na podstawie art. 165 p.p.s.a.
Ponadto należy zwrócić uwagę, że w aktach sprawy są trzy wnioski PPF o przyznanie prawa pomocy z dnia 6 kwietnia 2005 r.(k.22), 19 kwietnia 2005 r. (k.28) i z dnia 24 maja 2005 r.(k.49) i w każdym z nich skarżący wykazuje inna kwotę dochodu miesięcznego, na co również nie zwrócił uwagi Sąd I instancji. Tak częste zmiany wysokości dochodu w przeciągu tak krótkiego okresu czasu powinny wzbudzić wątpliwości Sądu i spowodować wezwanie wnioskodawcy do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów (art. 255 p.p.s.a.).
Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.