Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Po 262/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek M.C. i J. C. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skarg M. C. i J. C. na decyzję Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki tuneli foliowych.
W uzasadnieniu Sąd I instancji powołał się na treść przepisów art. 260 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i wskazał, że z wniosku o przyznanie prawa pomocy, następnie uzupełnionego w toku postępowania, wynikało, że skarżący są właścicielami nieruchomości gruntowych oraz domu o powierzchni 220 m², mają stałe miesięczne dochody z tytułu renty i emerytury w łącznej kwocie 1860 zł brutto, a dane dotyczące rachunku bankowego z kilku miesięcy poprzedzających złożenie wniosku wskazują na saldo dodatnie wynoszące kilkadziesiąt tysięcy złotych każdego miesiąca. Sytuacja finansowa skarżących pozwala im na regulowanie kosztów spłacanej pożyczki hipotecznej, jak i pokrycie bieżących miesięcznych kosztów utrzymania rodziny oszacowanych na kwotę ok. 1 550 zł.
Sąd wskazał, że wydatki na spłatę obciążeń kredytowych skarżących ani kosztów związanych prowadzoną przez J. C. działalnością gospodarczą nie mają pierwszeństwa przed uiszczeniem kosztów sądowych, które mają charakter należności publicznoprawnych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych nie może bowiem służyć do swego rodzaju quasi kredytowania działalności gospodarczej ani służyć spłacie należności prywatnoprawnych (por. post. NSA z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1380/06).
Skoro skarżący nie wykazali, że są osobami, których sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, to w konsekwencji zasadna jest odmowa przyznania im prawa pomocy i nie można mówić o pozbawieniu ich możliwości obrony swoich praw przed sądem (tak NSA w post. z dnia 22 października 2013 r., sygn. akt I OZ 973/13).
Sąd podał, że w aktualnej fazie postępowania na koszty sądowe składa się przede wszystkim wpis w wysokości stałej w kwocie 500 zł (zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 221, poz. 2193, z późn. zm.), a zatem opłata w stosunkowo umiarkowanej wysokości. Natomiast w zakresie wniosku o ustanowienie w sprawie adwokata z urzędu Sąd stwierdził, że nie dostrzega po stronie skarżących nieporadności co do możliwości rozeznania się w ich sytuacji prawnej, jak i korzystania z instytucji prawnych, a także poprawnego rozumienia kierowanych do nich pism sądowych i procesowych.
Sąd wskazał, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym skarżący nie ma obowiązku działania przez fachowego pełnomocnika a na podstawie art. 6 p.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Gdyby jednak gwarancje procesowe udzielane stronom na etapie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie stanowiły dla skarżących wystarczającego powodu by występować w sprawie bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika, to sytuacja majątkowa skarżących pozwala im również na ustanowienie pełnomocnika z wyboru (por. post. NSA z dnia 9 lipca 2014 r. sygn. akt II OZ 666/14).
Zażalenia na powyższe postanowienie wnieśli: M. C. i J. C. W zażaleniach wskazali, że rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien brać pod uwagę wyłącznie rzeczywistą sytuację materialną wnioskodawców a taka ich sytuacja uzasadnia przyznanie im prawa pomocy, gdyż wysokość ich dochodów z uwagi na zadłużenia nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenia nie zawierają usprawiedliwionych podstaw.
W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).
Określenie "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy.
Sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy, z jednej strony bierze pod uwagę obciążenia finansowe wnioskodawcy, z drugiej strony możliwości finansowe. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem wykazanie przez stronę, że nie jest ona w stanie sprostać kosztom postępowania. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa dotycząca okoliczności z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek (por. J.P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, komentarz, wyd. prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2004, s. 319).
W niniejszej sprawie zgodzić należy się ze stanowiskiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, że wnioskodawcy nie wykazali, iż nie są w stanie ponieść "pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Osiągane przez wnioskodawców zarobki, łącznie z kwotami, wynikającymi z analizy rachunków bankowych, które comiesięcznie pozostają do ich dyspozycji, nie pozwalają na stwierdzenie, iż nie są oni w stanie uiścić niezbędnych dla prowadzenia postępowania kosztów w tym kosztów adwokackich. Rodzina wnioskodawców dysponuje stałym miesięcznym dochodem w kwocie 1860 zł brutto.
Ponadto z wyciągu z rachunku bankowego wynika, że skarżący w okresie ostatnich [...] miesięcy w sposób stały dysponują kwotą kilkudziesięciu tysięcy złotych. Z materiału dowodowego sprawy wynika też, że uzyskiwane przychody pozwalają na pokrycie kosztów utrzymania, raty pożyczki hipotecznej i prowadzenia działalności, o czym świadczą salda na rachunku bankowym. Wskazać przy tym należy, że koszty sądowe stanowią należności publiczno-prawne i powinny być zapłacone w pierwszej kolejności, zaraz po uiszczeniu wydatków utrzymania koniecznego skarżących i rodziny.
W istocie zasadą jest, że skoro wnioskodawcy dysponują wolnymi środkami, to brak podstaw do obciążenia Skarbu Państwa kosztami zainicjowanego przez nich postępowania.
W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zasadnie uznał, iż sytuacja materialna skarżących uniemożliwia przyznanie im prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił oddalić zażalenia.