Postanowienie NSA z 1 października 2015 r., II OZ 902/15

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 1 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 20 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Gd 40/15 odmawiające przyznania prawa pomocy

Sprawa

w sprawie ze skargi A. G. na postanowienie Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] grudnia 2014 roku, nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości opłaty legalizacyjnej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania.

Skład

Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary

Uzasadnienie

Skarżący A. G., wnioskiem z dnia 25 czerwca 2015 r., złożonym na urzędowym formularzu PPF, wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Posiadają spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m2, nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, samochód osobowy o wartości [...] zł, zaś żona skarżącego posiada oszczędności w wysokości [...] zł. Oświadczył nadto, że wraz z żoną nie posiadają stałych dochodów, ponoszą koszty utrzymania gospodarstwa rolnego, które nie przynosi żadnego dochodu. Dodał, że nie mógł przygotować się na poniesienie kolejnych kosztów związanych ze sprawą, ponieważ nie posiada dochodów, z których mógłby poczynić nawet najmniejsze oszczędności.

Postanowieniem z dnia 13 lipca referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący podniósł, że zarówno on jak i jego małżonka są bezrobotni, nie mają więc stałego dochodu. Posiadają nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, która nie przynosi żadnych dochodów. Skarżący wskazał, że art. 33 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymienia katalog przedmiotów należących do majątku odrębnego każdego z małżonków, dlatego też na jego mocy oszczędności małżonki mogłyby należeć do jej majątku odrębnego. Zarzucił, że Sąd tej okoliczności nie zbadał. Stwierdził też, że skoro wyłącznie skarżący jest stroną postępowania zainicjowanego skargą w niniejszej sprawie, to tylko on jest obowiązany do poniesienia kosztów sądowych z tytułu wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 750 zł, której to kwoty skarżący nie posiada. Ponadto wyjaśnił, że sam poniósł koszt ustanowienia zawodowego pełnomocnika, dlatego też nie stać już go na uiszczenie kosztów sądowych. Dodał, że nałożenie na niego bezprawnej opłaty legalizacyjnej spowodowało już ogromne straty w jego majątku.

Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Gd 40/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.

W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w tej wysokości bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. W ocenie Sądu treść wniosku uzasadniała rozstrzygnięcie o odmowie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący co prawda oświadczył, że zarówno on jak i jego żona nie osiągają żadnych dochodów, jak również nie przedstawił wysokości ponoszonych stałych wydatków, to jednak podana okoliczność posiadania oszczędności pieniężnych w wysokości [...] zł nie pozwalała na uwzględnienie wniosku. Oszczędności te, mimo że – według oświadczenia skarżącego – zgromadzone zostały przez jego żonę, wchodzą w skład dochodów gospodarstwa domowego wspólnie prowadzonego przez skarżącego wraz z małżonką. Z treści wniosku nie wynika bowiem, aby oszczędności te wchodziły w skład majątku osobistego małżonki skarżącego. Również w sprzeciwie wniesionym przez zawodowego pełnomocnika nie stwierdzono i nie wykazano, że oszczędności, o których wyżej mowa, stanowią składnik takiego majątku. Tymczasem to do strony należał obowiązek wykazania powyższej okoliczności. Samo stwierdzenie (zawarte w sprzeciwie), że oszczędności te mogłyby wchodzić w skład majątku osobistego małżonki skarżącego oraz powołanie się na art. 33 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego tej okoliczności nie potwierdza.

Dalej Sąd dodał, że skarżący oświadczył, iż jest właścicielem nieruchomości rolnej oraz że przysługuje mu spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m2. Co prawda wyjaśnił też, że nieruchomość rolna nie przynosi dochodu, jednak - zgodnie z poglądami przyjętymi w orzecznictwie, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów sadowych. To od wnioskodawcy bowiem zależy, w jaki sposób gospodaruje swymi aktywami, w tym majątkiem nieruchomym, i czy podejmuje czynności w celu uzyskania z niego dochodów.

Zdaniem Sądu, w tej sprawie skarżący nie wykazał okoliczności przemawiających za przyznaniem mu prawa pomocy. Na bezzasadność wniosku wskazuje także to, że - mimo deklarowanego braku stałych dochodów, skarżący był w stanie pokryć zarówno koszty wpisu sądowego od skargi w wysokości 750 zł, jak również koszty ustanowienia pełnomocnika zawodowego z wyboru. Przy czym okoliczność, że skarżący opłacił koszty zastępstwa procesowego z własnych środków, nie może prowadzić do uwzględnienia wniosku. Przeznaczenie własnych środków finansowych na inny cel niż pokrycie kosztów zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego nie może bowiem stanowić podstawy do zwolnienia skarżącego od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania. Jednocześnie skarżący, inicjując postępowanie przed sądem administracyjnym, powinien zarezerwować środki na koszty z nim związane, również z wykorzystaniem posiadanych oszczędności, co do których nie wykazał, aby nie miał możliwości nimi dysponowania.

Zażaleniem A. G. zaskarżył powyższe postanowienie w całości, zarzucając mu naruszenie:

1. art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez błędną wykładnię, tj. przyjęcie, że:

• nie istnieją okoliczności, uzasadniające brak możliwości poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny;
• wskazane przez skarżącego oszczędności małżonki są oszczędnościami skarżącego;
• pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć zarówno zasób gotówki, jak i majątek ruchomy i nieruchomy, a więc majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia z kosztów sądowych i to od skarżącego zależy, w jaki sposób gospodaruje swoimi aktywami;
• okoliczność, że skarżący opłacił koszty zastępstwa procesowego z własnych środków, prowadzi do nieuwzględnienia wniosku;
• uiszczenie przez skarżącego opłaty od skargi w kwocie 750 zł prowadzi do wniosku, iż również ma możliwość opłacenia wpisu od skargi kasacyjnej;

w okoliczności, gdy:

• skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny;
• oszczędności wskazane przez skarżącego nie są jego oszczędnościami, a oszczędnościami małżonki, które mogą stanowić jej majątek odrębny;
• uiszczenie przez skarżącego wpisu od skargi do WSA oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika spowodowało już, iż wszystkie zasoby pieniężne skarżący przeznaczył na postępowanie i nie ma już możliwości pokrycia wpisu od skargi bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny;
• skarżący nie ma wpływu na warunki pogodowe i opłacalność upraw ziemi, dlatego też to nie od niego zależą ewentualne przychody i straty z tytułu upraw rolnych, wbrew ocenie Sądu;

a także nieuwzględnienie wniosku skarżącego w okoliczności, gdy spełnienie ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, powoduje obowiązek Sądu przyznania takiego prawa.

2. art. 255 p.p.s.a. poprzez:

• przyjęcie, iż skarżący nie wykazał okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy;
• pominięcie, iż jeżeli oświadczenie, które skarżący załączył do skargi kasacyjnej okazało się niewystarczające do oceny rzeczywistego jego stanu majatekowego, Sąd winien wezwać skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia bądź przedłożenia dokumentów;

w okoliczności, gdy:

• skarżący dostatecznie wykazał okoliczności uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy;
• Sąd nie wezwał skarżącego do uzupełniania wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Z uwagi na powyższe wnoszę o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu i przekazanie wniosku ponownie do rozpoznania Sądowi I instancji i zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania w sprawie zażalenia według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy.

W myśl art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć – na wezwanie w zakreślonym terminie - dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Celem podjęcia działań wynikających z art. 255 p.p.s.a jest możliwe najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej wnioskodawcy, ponieważ art. 246 § 1 p.p.s.a. formułuje nieostre kryteria ocenne. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Z tego względu istotne znaczenie ma zawsze przeprowadzenie wyczerpującej analizy sytuacji materialnej wnioskującego o udzielenie prawa pomocy i pełne wyjaśnienie, czy przedstawione przez niego okoliczności mogą stanowić przeszkodę w poniesieniu przez niego kosztów postępowania.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena sytuacji majątkowej skarżącego nie była dostatecznie wnikliwa.

Postanowienie o przyznaniu prawa pomocy powinno być wydawane przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Analizując sytuację majątkową skarżącego Sąd zobowiązany był zbadać jego stan majątkowy oraz ocenić go w oparciu o zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy. Tymczasem ocena sytuacji majątkowej skarżącego dokonana została przez Sąd pierwszej instancji bez wcześniejszej jakiejkolwiek analizy dokumentów źródłowych. Z całą pewnością lakoniczne stwierdzenie, że posiadane przez skarżącego i jego żonę (będących aktualnie bez pracy) oszczędności oraz majątek w postaci nieruchomości rolnej i spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, jest niedopuszczalne tym bardziej w sytuacji, gdy przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zobowiązują skarżącego do szczegółowego udokumentowania swojej sytuacji majątkowej a Sąd do dokonania szczegółowej jej analizy. W kontrolowanym postanowieniu takiej analizy zabrakło. Nie zasługuje na aprobatę postępowanie Sądu pierwszej instancji, który nie skorzystawszy z możliwości skierowania do skarżącego wezwania, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. odgórnie przyjął, bez konfrontacji z jakimkolwiek materiałem dowodowym, że skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Mając na względzie wskazane powyżej stanowisko Sądu pierwszej instancji stwierdzić należy, że obowiązkiem Sądu było podjęcie czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Dopiero bowiem pełne ustalenie tej sytuacji umożliwiłoby właściwą ocenę, czy nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania we wnioskowanym zakresie, tym bardziej że oświadczenia strony zawarte w przedmiotowym wniosku nie stanowią wystarczającej przesłanki przemawiającej za zasadnością wniosku i trudno na ich postawie stwierdzić, w jakim stopniu wpływają one na możliwość uiszczenia kosztów sądowych w sprawie. Jednakże, jak już wyżej wskazano, dla takich sytuacji ustawodawca przewidział tryb, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. celem uzupełnienia tego oświadczenia. Sąd pierwszej instancji powinien wezwać stronę do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, które umożliwiłyby dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.