Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach odmówił Klubowi [...] w K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata na podstawie na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.).
W uzasadnieniu postanowienia Sąd I wskazał, że Klubowi [...] w K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skargę na uchwałę Rady Miasta Kielce z dnia 14 marca 2013 r. nr XLII/767/2013 w przedmiocie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego terenu "Kielce Wschód – Obszar III.3 Ostrogórka – Wojska Polskiego" na obszarze Miasta Kielce.
Postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2013 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Kielcach oddalił wniosek Klubu o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając wniosek w związku z wniesionym sprzeciwem od postanowienia referendarza sądowego wskazał, że w świetle art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. warunkiem przyznania osobie prawnej prawa pomocy w zakresie częściowym jest wykazanie, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Obowiązek ten dotyczy również stowarzyszenia prowadzącego działalność typu non profit. Prowadzenie takiej działalności nie jest, bowiem automatyczną przesłanką do zwolnienia od kosztów postępowania sądowego. W art. 239 p.p.s.a zostały enumeratywnie wymienione podmioty ustawowo zwolnione od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, wśród których nie ma organizacji prowadzących działalność non profit. Co więcej stowarzyszenie ma nawet obowiązek zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. W ocenie Sądu I instancji Klub [...] nie wykazał spełnienia przesłanek określonych w powołanym wyżej przepisie.
Ze znajdującego się w aktach sprawy statutu oraz informacji odpowiadającej odpisowi aktualnemu z Krajowego Rejestru Sądowego (wg stanu na dzień 23.08.2013r.) wynika, że statutowym celem działania Klubu jest ochrona przyrody i środowiska poprzez m.in. wykorzystanie środków prawnych i administracyjnych, takich jak: składanie postulatów i projektów prawnych, organizacyjnych i technicznych, wnoszenie protestów przeciwko decyzjom lub niepodejmowaniu działań, a w przypadku ich nieskuteczności – postępowanie na drodze sądowej. Tego rodzaju działalność niewątpliwie wiąże się z inicjowaniem przez stowarzyszenie sporów sądowych, czego dowodem jest niniejsza sprawa sądowoadministracyjna. Stowarzyszenie w dążeniu do realizacji swoich celów winno więc zapewnić sobie środki potrzebne na pokrycie niezbędnych kosztów sądowych.
Sąd zaznaczył, że zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855), majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Regulacja ta została powtórzona w § 36 statutu Klubu. Oznacza to, że wnioskodawca ma możliwość pozyskiwania środków finansowych na prowadzenie działalności, w tym na prowadzenie procesów sądowych. Tymczasem w złożonym formularzu nie wykazał żadnego majątku, wskazał, że ostatni rok obrotowy zamknął zyskiem w wysokości 240 zł, a w dacie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy na jego rachunku bankowym znajdowała się kwota 150 zł. Ze statutu wynika zaś, że obowiązkiem każdego członka Klubu jest opłacanie co kwartał składki członkowskiej według stawki określonej przez samego członka (§ 17). W sprzeciwie wnioskodawca podał, że przez cały okres funkcjonowania stowarzyszenie nie otrzymało żadnej darowizny, utrzymywane jest z emerytury jego przewodniczącego w wysokości 1088 zł.
Wskazany wyżej sposób pozyskiwania środków finansowych niewątpliwie nie wystarcza do zapewnienia realizacji działań statutowych, zwłaszcza że strona skarżąca przewiduje realizację tych działań w drodze postępowań sądowych. W ocenie Sądu I instancji szeroko zakrojony przedmiot działalności generuje znaczne koszty działalności stowarzyszenia, związane chociażby z prowadzeniem sporów sądowych, co wobec symbolicznego majątku skarżącego stowarzyszenia stawia pod znakiem zapytania możliwość prowadzenie jakiejkolwiek działalności.
Z powyższych względów Sąd I instancji stwierdził, że przypadek wnioskodawcy, pomimo wskazania kwoty zaledwie 150 zł na rachunku bankowym, nie należy do tych wyjątkowych, uzasadniających przyznanie prawa pomocy, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie kosztów postępowania. Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło wszelkie możliwe działania zmierzające do pozyskania środków pozwalających na prowadzenie sporów sądowych (poprzez np. podwyższenie składki członkowskiej, próby pozyskania darczyńców). Strona skarżąca nie może przerzucać kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych. Należy przy tym podkreślić, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów
W ocenie Sądu I instancji wnioskodawca nie wykazał braku możliwość zdobycia środków finansowych na opłacenie wpisu sądowego od skargi wynoszącego 300 zł i innych ewentualnych kosztów sądowych na późniejszym etapie (100 zł opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku z uzasadnieniem w przypadku oddalenia skargi, wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 150 zł). Z tych samych względów nie zasługuje na uwzględnienie również wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył Klub [...] w K. i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania stanowi art. 246 § 2 pkt 2 zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Podkreślenia jednocześnie wymaga, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący.
Prawidłowo zauważył Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu, że z faktu, iż Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe.
Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11).
Wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, należy zauważyć, iż z akt sprawy nie wynika, aby Stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia innych niż ustalone na określonym poziomie składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.