Uzasadnienie
II OZ 975/06
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 7 lipca 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił M. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wynika z dokonanych przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych M. L. jest osobą samotnie wychowującą trzyletniego syna B. S. Zamieszkuje w mieszkaniu, które jest własnością rodziców Ł. S., ojca dziecka. Skarżąca prowadzi z synem samodzielne gospodarstwo domowe.
M. L. jest osobą bezrobotną, otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych w wysokości 521,90 złotych, stanowiący jedyne źródło jej dochodów. Posiada nieruchomość rolną o powierzchni 0,3 ha. Strona spłaca zaciągnięty kredyt bankowy w wysokości 10.000 złotych.
Z przedstawianych przez stronę oświadczeń i dokumentów wynika, iż posiada ona także córkę S.L., która znajduje się pod opieką swego ojca J. L.. Skarżąca nie mieszka z ojcem drugiego dziecka – B., Ł. S. Otrzymuje od niego kwotę 200 złotych tytułem dobrowolnych alimentów świadczonych na rzecz syna.
Z kopii zeznania podatkowego za rok 2004 wynika, iż w roku tym M. L. uzyskała dochód w wysokości 60.306,28 złotych. Kwota miesięcznych niezbędnych wydatków kształtuje się, według wskazań skarżącej, na poziomie 1.448,15 złotych, na którą to kwotę składają się opłaty związane z utrzymaniem mieszkania, opieką zdrowotną, wyżywieniem, zakupem odzieży i kosztami korespondencji. Wyjaśniając dysproporcję między kwotą dochodów a wydatków, skarżąca wyjaśniła, iż zmuszona jest do korzystania z pożyczek oraz innych form pomocy.
W motywach rozstrzygnięcia wskazano, iż sytuacja majątkowa skarżącej budzi uzasadnione wątpliwości. Sąd, zważywszy na wysokość deklarowanych comiesięcznych wydatków, nie dał wiary twierdzeniom strony odnoszących się do wysokości kwot pozostających do jej dyspozycji. Sąd uznał, iż niemożliwym jest bilansowanie budżetu domowego w dłuższym okresie drogą pożyczek od krewnych i znajomych. W ocenie Sądu meriti wysokość osiągniętych w latach 2004 – 2005 dochodów, przy tak określonej kwocie comiesięcznych wydatków, powinna pozwolić na zaspokajanie potrzeb związanych z utrzymaniem do marca 2008 roku. Sąd uznał, że skoro strona nie dysponuje obecnie wystarczającymi środkami na pokrycie kosztów sądowych, oznacza to, że dochody osiągnięte w latach poprzednich zostały wraz ze środkami z kredytu odnawialnego przeznaczone nie tylko na bieżące wydatki, lecz wydatkowane zostały w sposób lekkomyślny. Lekkomyślne zaś wydatkowanie stosunkowo dużych kwot w krótkim okresie czasu, bez liczenia się z konsekwencjami tego kroku, nie może zaś stanowić teraz wystarczającej podstawy do ubiegania się o prawo pomocy.
M. L. wniosła zażalenie na powyższe postanowienie. W ocenie strony, uzasadnienie rozstrzygnięcia nie odnosi się do treści przedkładanych pism i dokumentów, twierdzenia zawarte w składanych oświadczeniach zostały zaś wyrwane z kontekstu. Skarżąca zarzuciła Sądowi I instancji, iż nie zajął stanowiska w kwestii przedłożonych dokumentów, lecz położył nacisk na rozważania dotyczące lekkomyślności działań skarżącej. M.L. ponownie przedstawiła swoją sytuację rodzinną i majątkową, wskazując, iż w najbliższym czasie utraci prawo do zasiłku dla bezrobotnych. Wyjaśniła, iż trzyletni syn cierpi na schorzenia związane z alergią, co wymaga kosztownego leczenia i stosowania diety. Dochód uzyskany w roku 2005 został natomiast przeznaczony w całości na potrzeby dzieci i własne, w tym spłatę pożyczek, oraz na zapewnienie leczenia i rehabilitacji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Przede wszystkim należy zauważyć, iż Naczelny Sąd Administracyjny ocenia orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego pod kątem zaistnienia bądź niezaistnienia okoliczności, o których mowa w art. 184 i 185 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a.
Stosownie do przepisów art. 246 § 1 p.p.s.a. osobie fizycznej przyznaje się, na jej wniosek, prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże ona, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Zatem to w interesie skarżącego leży przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej.
Jak wynika z powyższych przepisów, warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. Ocena przez Sąd sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również wiąże się ze zbadaniem, czy skarżący posiada majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych.
W rozpatrywanej sprawie złożone przez stronę skarżącą oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 p.p.s.a., nie zawierało w ocenie Sądu I instancji dostatecznych danych koniecznych do oceny rzeczywistych jej możliwości płatniczych. Zasadnym i uprawnionym było zatem wezwanie skarżącej do nadesłania dodatkowych informacji. Prawo takie przysługuje Sądowi stosownie do treści art. 255 p.p.s.a. Przepis ten nakłada na stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy obowiązek złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych na wezwanie Sądu.
Należy zauważyć, iż w odpowiedzi na wezwania Sądu skarżąca wielokrotnie udzielała wyjaśnień i przedstawiała dokumenty, które miały udowodnić jej trudną sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można zaaprobować przytoczonych w motywach zaskarżonego postanowienia argumentów, jakimi posłużył się Sąd I instancji dla uzasadnienia odmowy przyznania prawa pomocy.
Przede wszystkim wypada zauważyć, iż przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy analizie powinna zostać poddana obecna sytuacja rodzinna i majątkowa występującego o to prawo, a więc obecnie posiadany majątek i obecnie uzyskiwane dochody, przy założeniu, że na aktualną sytuację majątkową składać się oczywiście będą dochody osiągnięte w latach poprzednich. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można jednak przyjąć, iż poziom życia osoby aktywnej zawodowo i uzyskującej regularne dochody nie odbiega od poziomu życia osoby utrzymującej się z zasiłku dla bezrobotnych i pomocy krewnych i znajomych. O ile zatem, obecnie skarżąca wskazała, iż wysokość comiesięcznych wydatków kształtuje się na poziomie 1.450 złotych, nie można założyć, iż w innych warunkach kwota ta nie była wyższa, zwłaszcza, że skarżąca wielokrotnie zwracała uwagę na potrzebę zapewnienia środków na własną rehabilitację i leczenie syna cierpiącego na dolegliwości zdrowotne związane z alergią. Sąd I instancji wyliczając miesięczną "stawkę" wystarczającą na pokrycie niezbędnych potrzeb skarżącej i jej dziecka, nie uwzględnił żadnych wydatków o charakterze nadzwyczajnym, które mogą w sposób znaczący naruszyć kondycję finansową rodziny i spowodować ubytek oszczędności. Wydaje się również, iż przy ocenie zdolności płatniczej osoby fizycznej należy brać pod uwagę aktualnie posiadane środki bądź możliwość ich zdobycia, nie zaś wysokość oszczędności, które wyłącznie teoretycznie mogły zostać przez skarżącą poczynione. Ponadto, za nieuprawniony należy uznać także postawiony skarżącej zarzut lekkomyślnego wydatkowania znacznych kwot, bez liczenia się z konsekwencjami takiego kroku. Nie ma bowiem podstaw, aby sądzić, iż kwoty wydatkowane na cele inne niż bieżące potrzeby związane z utrzymaniem mieszkania i wyżywieniem, zostały wydane lekkomyślnie i przeznaczone na zaspokojenie potrzeb, które nie zasługują na miano niezbędnych, biorąc pod uwagę sytuację danej konkretnej rodziny. Warto bowiem podkreślić, iż każda sytuacja musi być traktowana indywidualnie.
Należy podkreślić, iż przy rozpoznawaniu wniosków osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, a więc niepodejmujących działań związanych w jakiś sposób z ryzykiem finansowym, nie można oczekiwać aż takiej przezorności i przewidywalności zdarzeń, jak w przypadku przedsiębiorców.
Godzi się także zauważyć, iż Sąd I instancji uznał, iż umowa udzielenia przez bank kredytu odnawialnego nie stanowi dowodu zaciągnięcia kredytu. Tymczasem, jak wynika z wezwania Sądu z dnia 15 marca 2006 roku do złożenia dodatkowych informacji, skarżąca została zobowiązana do przedłożenia właśnie kopii umowy kredytowej, nie zaś innego dokumentu potwierdzającego uruchomienie przyznanych środków finansowych.
Oczywistym jest, iż to skarżący ubiegający się o prawo pomocy powinna wykazać, iż znajduje się w takiej sytuacji finansowej, że bez zwolnienia od kosztów sądowych, nie będzie w stanie skorzystać z konstytucyjnie gwarantowanego prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt OZ 1304/04). W ocenie Sądu II instancji, strona wykorzystała dostępne środki, stosowała się również do wezwań Sądu, wykazując niemożność uiszczenia kosztów sądowych. Negowanie oświadczeń skarżącej odnośnie jej stanu majątkowego, składanych przecież pod rygorem odpowiedzialności karnej, o której mowa w art. 233 § 1 Kodeksu karnego, budzi wątpliwości, czy odmowa prawa pomocy nie spowoduje w tym konkretnym przypadku utraty prawa do sądu. Warto bowiem wspomnieć, iż przepisy w zakresie prawa pomocy powinny być stosowane w sposób, który nie powoduje utraty przez skarżących prawa do sądu i obrony swoich interesów bądź jego wyraźnego ograniczenia.
Z powyższych względów, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzeczono jak w postanowieniu.