Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 27 marca 2022 r. Stowarzyszenie [...], działając na podstawie art. 33 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej "P.p.s.a."), wystąpiło o dopuszczenie do udziału w charakterze uczestnika postępowania w sprawie ze skargi kasacyjnej J.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 stycznia 2022 r., sygn. akt II SAB/Wa 679/21 w sprawie ze skargi J.M. na bezczynność Polskiego Koncernu Naftowego Orlen S.A. z/s w Płocku w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej.
W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że misją Stowarzyszenia jest działalność na rzecz upowszechniania i realizacji idei dobrego rządzenia poprzez doprowadzenie do przejrzystości i rozliczalności instytucji publicznych oraz wzmocnienie obywatelskiej świadomości własnych praw. Celem Stowarzyszenia jest m.in. nadzór obywatelski nad realizacją art. 61 Konstytucji RP i ustawy o dostępie do informacji publicznej. Podkreślono, że niniejsza sprawa dotyczy kwestii, czy informacje w zakresie wskazania nadawców radiowych i telewizyjnych, z którymi PKN Orlen S.A. podpisał umowy, stanowią informację publiczną. Zatem przedmiot sprawy jest wprost związany z działalnością statutową Stowarzyszenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Stosownie do art. 33 § 2 P.p.s.a. udział w charakterze uczestnika może zgłosić również osoba, która nie brała udziału w postępowaniu administracyjnym, jeżeli wynik tego postępowania dotyczy jej interesu prawnego, a także organizacja społeczna, w sprawach innych osób, jeżeli sprawa dotyczy zakresu jej statutowej działalności.
Z kolei art. 25 § 4 P.p.s.a. przyznaje zdolność sądową organizacjom społecznym, choćby nie posiadały one osobowości prawnej, w zakresie ich statutowej działalności w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób. Ustawodawca, dopuszczając organizacje społeczne do udziału w postępowaniach sądowoadministracyjnych postawił te organizacje (stowarzyszenia) w szczególnej pozycji ustrojowej. W sprawach sądowoadministracyjnych mogą one występować w interesie własnym jako skarżący (art. 50 § 1 P.p.s.a.), mogą jednak również występować w obronie interesu publicznego. Zgodnie z art. 1 ust. 3 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2020 r., poz. 2261), stowarzyszenia mają prawo wypowiadania się w sprawach publicznych. Prawo to jest formą realizacji gwarantowanej przepisami Konstytucji RP wolności zrzeszania się oraz prawa czynnego uczestniczenia w życiu publicznym.
W sytuacji, gdy wnoszące o dopuszczenie do udziału w sprawie stowarzyszenie jest organizacją społeczną, o której mowa w art. 25 § 4 P.p.s.a. (co nie jest sporne w niniejszej sprawie), sąd powinien zbadać, czy sprawa, do której stowarzyszenie zgłosiło udział dotyczy zakresu jego statutowej działalności oraz czy realizuje w ten sposób interes społeczny. Te dwie przesłanki winny stanowić podstawę rozstrzygnięcia sądu w przedmiocie dopuszczenia do udziału w sprawie. Nie jest dopuszczalna taka wykładnia art. 33 § 2 P.p.s.a., według której sąd administracyjny byłby zobowiązany do uwzględnienia wniosku organizacji społecznej tylko z tego powodu, że jest ona formalnie organizacją społeczną, a charakter rozpoznawanej sprawy sądowoadministracyjnej jest zgodny z zakresem jej statutowej działalności (postanowienie NSA z dnia 28 września 2009 r. sygn. akt II GZ 55/09). Decydujące dla oceny wniosku Stowarzyszenia o dopuszczenie do udziału w sprawie sądowoadministracyjnej jest wykazanie nie tylko tego, że sprawa dotyczy statutowej działalności organizacji społecznej, ale okoliczności, że za udziałem tym przemawia interes społeczny.
Jak wynika ze Statutu Stowarzyszenia (§ 8), jak również z wypisu z Krajowego Rejestru Sądowego (Dział III rubryka 3), celem Stowarzyszenia jest upowszechnianie i ochrona wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich, a także działań wspomagających rozwój demokracji oraz wspieranie działań monitorujących i edukacyjnych na rzecz zwiększania przejrzystości i uczciwości życia publicznego, w tym: 1. działanie na rzecz swobodnego dostępu do informacji publicznej, 2. działanie na rzecz efektywnego, praworządnego, przejrzystego i otwartego na kontrolę obywatelską gospodarowania majątkiem publicznym i zarządzania politykami publicznymi, 3. wspieranie merytoryczne i finansowe osób w sprawowaniu kontroli obywatelskiej, 4. podejmowanie działań na rzecz propagowania etyki życia publicznego i aktywności służących przeciwdziałaniu korupcji.
Niniejsza sprawa dotyczy udostępnienia informacji publicznej, a zatem przedmiot sprawy jest wprost związany z działalnością statutową Stowarzyszenia.
Odnosząc się do drugiej przesłanki, tj. interesu społecznego. Interes społeczny to nie tylko interes społeczności lokalnej, ale również interes państwa, obywateli jako całej zbiorowości oraz ich poszczególnych grup. W interesie społecznym jest, aby organizacje społeczne czuwały nad legalnym przebiegiem postępowań administracyjnych i sądowoadministracyjnych dotyczących kwestii dopuszczalności zapewnienia obywatelom prawa dostępu do informacji publicznej odnośnie kwestii związanych z gospodarowaniem majątkiem publicznym. Zasada wyrażona w art. 61 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którą obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne, a także organów samorządu gospodarczego i zawodowego i innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa należy do podstawowych zasad prawnych determinujących państwo prawne.
W ocenie NSA, przesłanka ta została przez Stowarzyszenie spełniona. Udział Stowarzyszenia sprzyjać będzie kontroli działalności judykatury, pozwalając naświetlić i wyjaśnić sprawę z dodatkowych perspektyw.
Z uwagi na fakt, że spełnione zostały przesłanki dopuszczenia Stowarzyszenia do udziału w postępowaniu, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 33 § 2 w zw. z art. 193 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.