Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 7 marca 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 1983/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi W. K. (dalej: skarżąca) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 sierpnia 2023 r. nr 992700/620/413/2022-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchylił zaskarżoną decyzję.
Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.
W. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: Prezes ZUS) z dnia 9 sierpnia 2023 r., którą organ utrzymał w mocy decyzję z dnia 30 maja 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, dalej, jako: ustawa) i wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Z przedstawionej dokumentacji rentowej wynika, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności, skarżąca miała przyznaną rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Jednakże świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane raz na całe życie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku pozostawione zostało uznaniu Prezesa ZUS. Prezes ZUS wskazał, że aktualny stan faktyczny wskazuje, że okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Z akt sprawy wynika, że dochód 2 osobowej rodziny skarżącej stanowi zasiłek pielęgnacyjny męża z tytułu sprawowania nad skarżącą opieki w wysokości 2458,00 zł oraz dochód z tytułu wynajmu w wysokości 1000 zł. Dochód przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 1729 zł nie pozwala stwierdzić, że skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.
Organ zauważył także, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna.
Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i w dniu 7 września 2023 r. wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1. naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, 8, 11, 12, 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej: k.p.a.) poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia.
Mając powyższe na względzie skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci umowy z 1 stycznia 2023 r. najmu lokalu mieszkalnego;
o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia z tytułu niezdolności w drodze wyjątku zgodnie z wnioskiem, a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi przedstawiła swoją trudną sytuację materialną i zdrowotną, i wyjaśniła, że uznana została za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, która wymaga pomocy osoby trzeciej i dlatego jej mąż otrzymał z MOPS świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wyjaśnił, że w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej (druk ZUS - ERP-15)" z dnia 21 kwietnia 2023 r. skarżąca świadoma odpowiedzialności karnej za składanie nieprawdziwych zeznań oświadczyła o tym, iż osiąga dochód za wynajem mieszkania w wysokości 1000 zł.
W piśmie procesowym z dnia 6 grudnia 2023 r. skarżąca podtrzymała zarzuty i wnioski skargi.
Opisanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę.
W rozpoznawanej sprawie organ uznał, iż skarżąca nie spełnia trzeciej z wymienionych przesłanek tj. nie można uznać, iż skarżąca nie ma niezbędnych środków utrzymania, ustalił bowiem, że dochód 2 osobowej rodziny skarżącej stanowi zasiłek pielęgnacyjny męża z tytułu sprawowania nad skarżącą opieki w wysokości 2458 zł oraz dochód z tytułu wynajmu w wysokości 1000 zł. Dochód przypadający na jednego członka rodziny wynosi więc 1729 zł, co biorąc pod uwagę wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł - nie pozwala stwierdzić, że skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.
Tymczasem skarżąca zarówno we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, jak i w skardze kwestionuje te ustalenia podając, że dochód miesięczny jej rodziny wyliczony w sposób prawidłowy wynosi 3158 złotych, a zatem przypadający na osobę dochód to 1579 złotych. Rozbieżność wyliczeń organu i skarżącej ma wynikać z błędnego przyjęcia przez organ, iż skarżąca uzyskuje m. in. dochód z najmu lokalu mieszkalnego w wysokości 1000 zł gdy tymczasem dochód z tego tytułu wynosi, zdaniem skarżącej 700 zł. Na tą okoliczność skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu tj. umowy z dnia 1 stycznia 2023 r. najmu lokalu mieszkalnego położonego w C. przy ul. (...).
Sąd działając na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) dopuścił dowód z ww. dokumentu, z którego treści wynika, że najemca płacić będzie wynajmującemu miesięcznie czynsz najmu w wysokości 700 zł (§ 6 umowy). Dodatkowo najemca uiszczać ma zaliczkę na poczet mediów w wysokości 300,00 zł (§ 7 umowy). W ocenie Sądu dowodzi to temu, że skarżąca i jej mąż uzyskują dochód z tytułu najmu w wysokości jedynie 700 zł. Pozostała kwota stanowi zaliczkę na pokrycie kosztów mediów i nie stanowi de facto dochodu z tytułu najmu, nie przyczynia się ona bowiem do zwiększenia zasobów skarżącej, które mogłaby przeznaczyć na utrzymanie siebie i męża.
WSA podkreślił, że uwadze organu uszło to, że skarżąca we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wyjaśniała, że na kwotę tą składa się czynsz najmu w kwocie 700,00 zł oraz zaliczka na poczet mediów w wysokości 300,00 zł. Prezes ZUS natomiast te wyjaśnienia pominął milczeniem. Tymczasem wyjaśnienie tej kwestii mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Skład orzekający doszedł do wniosku, że w przedmiotowej sprawie organ dopuścił się naruszenia ww. przepisów postępowania, nie wyjaśnił bowiem istotnych dla podjętego rozstrzygnięcia elementów stanu faktycznego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tego też względu Sąd uznał, że zaskarżoną decyzję należy wyeliminować z obrotu prawnego.
Sąd zobowiązał organ do uwzględnienia oceny prawnej dokonanej w wydanym wyroku, a przede wszystkim ponowną ocenę sytuację materialną skarżącej w kontekście przesłanki "niezbędnych środków utrzymania".
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ, zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że dochód Skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji wynosił 1579,00 zł, podczas gdy organ prawidłowo ustalił dochód Skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji w wysokości 1729,00 zł oraz wnikliwie rozpatrzył całą dokumentację przedłożoną przez Skarżącą w toku postępowania.
Wskazując powyższe przesłanki skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o jej oddalenie w całości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wobec oświadczenia skarżącego kasacyjnie o zrzeczeniu się rozprawy, sprawa została rozpoznania na posiedzeniu niejawnym – art. 182 § 2 p.p.s.a.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.
Skarga kasacyjna jest niezasadna i jako taka podlega oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a. Podniesiono w niej wyłącznie jeden zarzut: naruszenia przepisów postępowania, kształtujących zasady, tryb i zakres gromadzenia i oceny materiału dowodowego w sprawie - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Skarżący kasacyjnie organ zmierza więc do podważenia przyjętej przez Sąd pierwszej instancji podstawy faktycznej wydanego wyroku.
W sprawie nie są kwestionowane normatywne przesłanki przyznania renty w drodze wyjątku w oparciu o art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Istota sporu sprowadza się do prawidłowości ustalenia przez organ okoliczności faktycznych wchodzących w zakres przesłanki braku "niezbędnych środków utrzymania". Należy odnotować, że Sąd pierwszej instancji nie podważył przyjętego przez organ założenia, że adekwatnym wyznacznikiem spełnienia tego wymogu jest wysokość minimalnej emerytury. Jest bezsporne, że na dzień orzekania przez organ wysokość minimalnej emerytury wynosiła 1588,44 zł. Tyle zatem maksymalnie mógł wynosić dochód członka rodziny skarżącej, aby można było przyjąć, że skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ ustalił natomiast, że dochód na członka rodziny skarżącej wynosi 1729 zł. W uzasadnieniu decyzji podano, że dwuosobowa rodzina skarżącej osiąga łączny miesięczny dochód w wysokości 3458 złotych. Składa się na niego zasiłek pielęgnacyjny męża z tytułu sprawowania nad skarżącą opieki w wysokości 2458,00 zł. oraz dochód z tytułu wynajmu mieszkania w wysokości 1000 zł. Elementem spornym jest wysokość dochodu osiąganego przez rodzinę skarżącej z wynajmu mieszkania.
Z dopuszczonej w charakterze dowodu przez WSA umowy najmu mieszkania wynika, że czynsz, jaki otrzymuje skarżąca z mężem za wynajem mieszkania to kwota 700 zł. Dodatkowa kwota 300 zł. stanowi zaliczkę – ryczałt za media, głównie ogrzewanie. Skarżący kasacyjnie organ podważa przyjęte przez Sąd ustalenia, wyłączające z dochodu rodziny skarżącej kwotę 300 zł., jako zaliczkę na koszt mediów, albowiem umowa najmu została przedstawiona przez skarżącą jako środek dowodowy dopiero na etapie postępowania sądowego. Nie zgadza się również z oceną WSA, że nie dostrzeżono, iż dochód z wynajmu mieszkania skarżącej i jej męża ma dwie składowe – czynsz i zaliczkę na media. Stanowisko skarżącego kasacyjnie organu nie zasługuje na uwzględnienie.
Zauważyć trzeba, że już na etapie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca eksponowała fakt, że z tytułu najmu mieszkania otrzymuje 1000 zł., z czego 300 zł. stanowią koszty ogrzewania. Podała uzasadnienie dla arytmetycznego wyodrębnienia kwoty 300 zł. jako niewchodzącej w skład dochodu – cały dom ma powierzchnię 200m2 a wchodzące w jego skład mieszkanie ma powierzchnię 53m2. Jeżeli roczny koszt ogrzewania domu wynosi ok. 15 000 zł., to proporcjonalnie do powierzchni wynajmowanego mieszkania, roczny koszt jego ogrzewania powinien wynosić około 3800 zł. W świetle tych okoliczności miesięczna kwota w wysokości 300 zł. jako ryczałt za ogrzewanie, jest racjonalna. Zastrzeżenia Sądu pierwszej instancji dotyczyły tego, że organ w ogóle tych argumentów skarżącej nie rozważył i się do nich nie odniósł. Owszem, na etapie postępowania administracyjnego skarżąca nie przedłożyła jako dowodu umowy najmu mieszkania, ale we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy powołała się na istotne okoliczności odpowiadające jej postanowieniom.
Rzeczą organu było albo się do nich odnieść i poddać je stosownej ocenie zgodnie z reżimem kodeksowym, albo – jeżeli organ przyjąłby, że nie zostały należycie wykazane - wezwać skarżącą do przedstawienia stosownych dowodów, które by te okoliczności potwierdzały. Organ nie zrealizował żadnej z tych alternatyw.
Z obowiązku podjęcia stosownych czynności procesowych nie zwalniał organu fakt, że skarżąca w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej (druk ZUS - ERP-15)'' z dnia 21 kwietnia 2023 r. podała, iż osiąga dochód za wynajem mieszkania w wysokości 1000 zł. Jak już podano, treść tego oświadczenia została uściślona we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i rzeczą organu było zająć w tym przedmiocie stanowisko zgodnie z wymogami przepisów k.p.a.
Należy zaznaczyć, że zagadnieniem odrębnym jest kwestia prawidłowości odtworzenia zakresu znaczeniowego użytego w art. 83 ust. 1 ustawy zwrotu "niezbędnych środków utrzymania". To w jego ramach należałoby zająć stanowisko co do tego, czy do niezbędnych środków utrzymania rodziny skarżącej wlicza się otrzymywany ryczałt za ogrzewanie, a więc kwota, która z jednej strony jest dochodem, a z drugiej, ma ściśle określone przeznaczanie związane z pokryciem dających się z góry przewidzieć wydatków. Zarzut błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy nie został podniesiony w skardze kasacyjnej, co wyłączało możliwość wypowiedzenia w tej materii przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sformułowane w tej kwestii przez WSA oceny prawne, pozostają dla organu wiążące.
Mając na uwadze naprowadzone oceny prawne Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.