Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 września 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 405/19 oddalił skargę małoletnich M. i B. Ż. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. Ż. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] grudnia 2018 r. nr [...] odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W ocenie Sądu I instancji, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, prawidłowo organ wywiódł, że nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 1270 z późn.zm.) warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. W niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co wykluczyło możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia.
Z akt sprawy wynika bowiem, że w dacie orzekania małoletni dysponowali niezbędnymi środkami utrzymania. Dochód na jedną osobę w rodzinie wynosi [...] zł brutto i przekracza wysokość najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła [...] zł brutto.
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego za swoiste kryterium odniesienia przy interpretacji pojęcia braku "niezbędnych środków utrzymania" przyjmuje się pomocniczo kwotę najniższej emerytury, przy czym nie traktuje się jej jako bezwzględnego wskaźnika od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Oceniając istnienie przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie można abstrahować od tego, że świadczenie nim uregulowane organ może przyznać tylko "w drodze wyjątku", tj. w przypadku gdy dana osoba znajduje się w sytuacji faktycznej i prawnej uniemożliwiającej jej zdobycie ani ubieganie się o podstawowe środki utrzymania. W niniejszej sprawie natomiast sytuacja taka nie zachodzi.
Skarżący reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika wnieśli od powyższego wyroku skargę kasacyjną, zarzucając mu naruszenie:
1/ przepisów postępowania, tj.:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezasadne oddalenie skargi przez WSA w sytuacji, gdy w sprawie miało miejsce oczywiste naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 15 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. przez zaniechanie przez organ II instancji ponownego wszechstronnego i merytorycznego rozpatrzenia materiału dowodowego sprawy, a w konsekwencji błędnego dokonania na jego podstawie ustaleń faktycznych w zakresie ustalenia, czy wskazana kwota [...] zł rzeczywiście może zostać przeznaczona na pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania skarżących – biorąc pod uwagę sytuację życiową przedstawicielki ustawowej;
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezasadne oddalenie skargi przez WSA w sytuacji, gdy w sprawie miało miejsce oczywiste naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. – poprzez sporządzenie uzasadnienia zaskarżonej decyzji w sposób niespełniający wymogów ustawowych albowiem Prezes ZUS w ogóle nie odniósł się i nie podał okoliczności stanu faktycznego z powodu których przedstawicielka ustawowa wystąpiła o świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a poprzestał tylko na podaniu wyniku matematycznego działania, tj. ilorazu kwoty [...] zł i liczby [...] podczas, gdy już sama nazwa/istota przedmiotowego świadczenia wskazuje, że jest to świadczenie przyznawane w drodze wyjątku – zatem koniecznym jest dokładne ustalenie i przedstawienie stanu faktycznego sprawy;
2/ przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że dla oceny spełnienia przesłanki w postaci braku niezbędnych środków, wystarczające jest proste odwołanie się do ustalonego dochodu skarżącej – podczas gdy konieczna jest nie ocena dochodu, lecz sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie – co oznacza nakaz uwzględnienia także innych niż dochód okoliczności stanu faktycznego.
W oparciu o powyższe skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ uznając ją za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W związku z wyrażeniem zgody przez wszystkie strony postępowania na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 stycznia 2022 r., na podstawie art. 182 § 2 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: p.p.s.a.) sprawę skierowano do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.
Za całkowicie bezzasadny uznać należy zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 15 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie tego przepisu jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a więc gdyby nie było stwierdzonego naruszenia przepisów prawa, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej byłoby inne. Oznacza to, że Sądowi I instancji można zarzucić naruszenie ww. przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził takie naruszenie prawa, a mimo to nie spełnił dyspozycji powołanej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonego orzeczenia.
Natomiast w rozpatrywanej sprawie przedstawione przez Sąd I instancji przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie w tej sprawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż Sąd ten nie stwierdził takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Sąd dokonał wnikliwej, merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy prawa nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej we właściwie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym oraz dokonał oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Jeśli zatem z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uznać należy, że rozstrzygnięcie wydane w oparciu o treść art. 151 p.p.s.a. jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd I instancji normy prawnej.
Podkreślić przy tym należy, że samo wydanie wyroku niezgodnego z oczekiwaniem skarżącej kasacyjnie nie może być utożsamiane z uchybieniem powołanym normom. Analiza skargi kasacyjnej w zakresie uzasadnienia rozpatrywanego zarzutu wskazuje zaś, że w istocie sprowadza się ono jedynie do polemiki z ustaleniami stanu faktycznego i jego oceną dokonaną przez organ orzekający w sprawie, którą Sąd I instancji zaaprobował.
Podobnie skutku nie mógł odnieść kolejny zarzut naruszenia prawa procesowego. Zaznaczyć należy, że Naczelny Sąd Administracyjny nie dokonuje bezpośredniej kontroli decyzji organu, lecz zaskarżonego wyroku. Zarzut naruszenia art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. mógł być sformułowany w skardze do WSA.
Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach przez jego błędną wykładnię, wskazać należy, iż istota sporu sprowadza się do oceny spełnienia przez skarżących kasacyjnie braku posiadania niezbędnych środków utrzymania, gdyż niespełnienie tej przesłanki skutkowało oddaleniem skargi przez Sąd I instancji.
Przesłanka braku posiadania niezbędnych środków utrzymania nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, lecz w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. wyrok NSA z 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, z 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, z 7 października 2021 r., sygn. I OSK 4478/21). Wówczas ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 przywołanej ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby.
Istnienie szczególnych okoliczności o których mowa w rzeczonym przepisie winno być wykazane przez stronę postępowania albo przez przedłożenie stosownych dowodów albo wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem w doktrynie nie można oczekiwać od organu, że będzie w nieskończoność poszukiwał materiału dowodowego. To strona powinna przekazać dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków.
Sąd nie neguje trudnej sytuacji przedstawiciela ustawowego, jednakże samo powoływanie się na obciążenia finansowe (pożyczki, kredyty) – z uwagi na szczególny charakter wnioskowanego świadczenia jest niewystarczające. Jedną z przesłanek uprawniających do przedmiotowego świadczenia jest bowiem brak niezbędnych środków utrzymania w znaczeniu podstawowym.
Zaznaczyć należy, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy, lecz jego przyznanie uwarunkowane jest łącznym spełnieniem przesłanek określonych w art. 83 ww. ustawy. W przeciwnym razie świadczenie to utraciłoby swój wyjątkowy charakter. Skoro w rozpoznawanej sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, to Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny legalności zaskarżonej decyzji.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. O odstąpieniu od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. uznając, że w tej sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym stanowi ten przepis.