Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 4 lipca 2024 r., sygn. akt III OSK 826/24

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 598/23 oddalił skargę I. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 września 2022 r. nr 010000/620/27603/2022/WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że Prezes ZUS zasadnie odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, albowiem ze stanu faktycznego niniejszej sprawy, ustalonego w oparciu o prawidłowo zebrany w sprawie materiał dowodowy wynika, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504 z póżn. zm.) zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS.

Podkreślono, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Wprawdzie ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności" zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, jednak W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności przyjmuje się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia.

W przedmiotowej sprawie skarżący nie przedstawił jednoznacznych dowodów, które potwierdzałyby, że to stan zdrowia uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia w ustalonych w toku postępowania okresach przerw, w których nie wykonywał on pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Z dokumentacji rentowej zgromadzonej w niniejszej sprawie wynika, że na przestrzeni 51 lat życia skarżący udokumentował jedynie 19 lat, 7 miesięcy i 2 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym w 10-leciu przypadającym przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - skarżący udokumentował jedynie 2 lata, 11 miesięcy i 21 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 1997-1998, 2001-2003 oraz 2011 - 2018 nie wykonywał on zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi.

Skarżący wskazuje co prawda, że w okresie od dnia 1 stycznia 2013 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. pracował w Niemczech, niemniej jednak zdaniem Sądu - z uwagi na brak jakichkolwiek dowodów potwierdzających fakt opłacania stosownych składek za ten okres w odpowiedniej instytucji ubezpieczeniowej działającej na terytorium Niemiec - uznać należy, że organ rentowy nie mógł uwzględnić tego przy obliczaniu okresów składkowych. Ponadto w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca zatrudnienie ustalona została orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 10 stycznia 2022 r. dopiero od dnia 9 listopada 2022 r. W ocenie Sądu długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem (w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, co ma miejsce w tej sprawie), bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu wyłącza przyjęcie przesłanki szczególnych okoliczności, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Skarżący nie wykazał, aby przed tym okresem istniały nadzwyczajne przeszkody w podjęciu przez niego zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

W tej sytuacji, skoro skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów na które nie miał wpływu, to również sama trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu spornej decyzji, a także obecny niezaprzeczalnie zły stan zdrowia (całkowita niezdolność do pracy), nie mogły w ocenie Sądu stanowić wystarczających przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie:

1. 1) prawa materialnego tj. art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) zwanej dalej P.p.s.a. w związku z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez jego błędną wykładnię dokonaną przez organ rentowy a także uznanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż do naruszenia ww. przepisu nie doszło i uznanie, że skarżący nie spełnił przesłanek wskazanych w tym przepisie, co w konsekwencji doprowadziło do wydania wyroku oddalającego skargę w sytuacji, gdy skarga winna zostać uwzględniona, bowiem wszystkie przesłanki dotyczące przyznawania świadczeń w drodze wyjątku zostały spełnione przez skarżącego, w szczególności, że:
2. - przesłanka niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności została dostatecznie udowodniona, gdyż z dokumentów przedłożonych do akt wynika, iż I. W. znalazł się w szczególnie trudnej sytuacji, bowiem przed pęknięciem tętniaka mózgu oczekiwał on na operację z powodu kontuzji barku, jednocześnie był uznany za częściowo niezdolnego do pracy i nie miał realnej możliwości podjęcia pracy w danym czasie. Przed kontuzją barku jak i w całej swojej pracy zarobkowej zajmował się pracami fizycznymi na budowie lub jak w czasie przed wypadkiem był pracownikiem fizycznym w firmie [...] w [...], zatem z kontuzją barku i częściową niezdolnością do pracy nie miał on realnej możliwości podjęcia pracy zarobkowej,
3. - przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania wymaga porównania jej sytuacji materialnej z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne tj. minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy czy też renty rodzinnej, podczas gdy sądy administracyjne nie traktują minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku, lecz biorą pod uwagę również konieczność ponoszenia stałych wydatków na leczenie osoby ubiegającej się o świadczenie,
4. 2) przepisów postępowania:
5. a) art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. z.) zwanej dalej K.p.a. mających istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niewystarczające zebranie materiału dowodowego i niewszechstronną jego ocenę, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że w rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie uznał, że Prezes ZUS nie uchybił regułom postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności poprzez mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego oraz argumentów skarżącego dotyczącego jego sytuacji, zawodowej, zdrowotnej, materialnej w jakiej się znalazł,
6. b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji wydanie wyroku oddalającego skargę, podczas gdy z materiału dowodowego zalegającego w aktach sprawy wprost wynika, że skarga winna zostać uwzględniona.

W oparciu o wskazane zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz przesłanki uzasadniające odrzucenie skargi bądź umorzenie postępowania przed wojewódzkim sadem administracyjnym, stosownie do treści art. 189 P.p.s.a. Żadna z powyższych przesłanek w tej sprawie nie zaistniała.

Sprawa podlega na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a. rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna po doręczeniu odpisu skargi kasacyjnej nie zażądała jej przeprowadzenia.

Rozpoznając sprawę Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskami. Naczelny Sąd Administracyjny bada przy tym wszystkie podniesione przez stronę skarżącą kasacyjnie zarzuty naruszenia prawa (tak NSA w uchwale pełnego składu z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, opubl. w ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

Zgodnie z art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie do treści art. 176 P.p.s.a. strona skarżąca kasacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku Sądu pierwszej instancji i szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy. Rola Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu kasacyjnym ogranicza się do skontrolowania i zweryfikowania zarzutów wnoszącego skargę kasacyjną.

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że świadczenia rentowe lub emerytalne przyznawane w drodze wyjątku nie są świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w sytuacji, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Tym samym konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (tak NSA w wyroku z 12 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 2217/23; NSA w wyroku z 13 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 228/23).

Tym samym trafnie w tej sprawie Sąd pierwszej instancji dostrzegając niewątpliwie co najmniej trudną sytuację materialną i zdrowotną skarżącego kasacyjnie wskazał, że obejmuje swoją kontrolą jedynie legalność zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i nie dokonuje kontroli możliwości przyznawania świadczeń z zakresu pomocy społecznej uregulowanych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela to stanowisko i także dostrzega trudną sytuację skarżącego kasacyjnie, jednakże nie ma możliwości tak jak i Sąd pierwszej instancji do kontrolowania w tej sprawie zarówno przyznawania innych świadczeń niż objętych jej przedmiotem, jak i zastosowania innego kryterium kontroli niż legalność.

Kolejnym ograniczeniem kontroli sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny są zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej i Sąd ten nie może dokonywać oceny zaskarżonego wyroku ponad to, co zostało zawarte w granicach tych zarzutów.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Trafnie w tej sprawie Sąd pierwszej instancji wskazał, że z ww. przepisu wynikają trzy podstawowe przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które muszą być spełnione łącznie i które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Są nimi: 1) wystąpienie szczególnych okoliczności na podstawie których ubezpieczony lub pozostały po nim członek rodziny nie spełniają warunków wymaganych do uzyskania prawa do renty lub emerytury;

1. 2) brak możliwości ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wieku podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym;
2. 3) ubezpieczony lub pozostały po nim członek rodziny nie mają niezbędnych środków utrzymania. Dopiero wystąpienie tych okoliczności umożliwia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznanie w drodze wyjątku świadczenia rentowego lub emerytalnego w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w tej sprawie nie zaistniała sytuacja wskazująca na wystąpienie szczególnej lub szczególnych okoliczności na podstawie których ubezpieczonemu I. W. powinno być przyznane prawo do renty w drodze wyjątku. Ponadto Sąd pierwszej instancji wskazał na niespełnienie przesłanki, jaką jest brak posiadania przez ubezpieczonego (I. W.) niezbędnych środków utrzymania.

Strona skarżąca kasacyjnie w swojej skardze zakwestionowała ustalenia Sądu pierwszej instancji co do braku zaistnienia ww. przesłanek i znalazło to swoje odzwierciedlenie w zarzutach skargi kasacyjnej.

Przechodząc do kontroli zaskarżonego wyroku w granicach zarzutów kasacyjnych należy stwierdzić, że w okolicznościach tej sprawy nie jest zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zakresie obejmującym dokonanie błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i w związku z tym także art. 151 P.p.s.a. polegającej na przyjęciu, że nie zostały spełnione przesłanki wynikające z tego przepisu, podczas gdy prawidłowa – w ocenie strony skarżącej kasacyjnie - wykładnia tego przepisu powinna prowadzić do uznania, że ze zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika, iż I. W. znalazł się w szczególnie trudnej sytuacji, ponieważ przed pęknięciem tętniaka mózgu oczekiwał na operację z powodu kontuzji barku, jednocześnie był uznany za częściowo niezdolnego do pracy i nie miał realnej możliwości podjęcia pracy w danym czasie, a jako pracownik fizyczny pracujący na budowie w związku z kontuzją barku i częściową niezdolnością do pracy nie miał realnej możliwości podjęcia pracy zarobkowej.

Przede wszystkim należy stwierdzić, że w istocie zarzut ten nie dotyczy błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ale niewłaściwego zastosowania tego przepisu. Niewłaściwe zastosowanie danego przepisu prawa materialnego polega na tym, że w ustalonym stanie faktycznym sprawy nastąpiło błędne zakwalifikowanie tego stanu pod hipotezę normy prawnej wynikającego z danego przepisu (tzw. błąd subsumpcji). Innymi słowy chodzi o sytuację, w której w dany stan faktyczny sprawy powinien prowadzić do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego.

W przypadku ubiegania się o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy należy m.in. spełnić wynikający z art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS warunek w postaci wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Okres ten, co wynika z art. 58 ust. 1 pkt 5 oraz ust. 2 ww. ustawy wynosi 5 lat jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat i powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Skarżący kasacyjnie nie spełnił tego warunku, ponieważ w okresie ostatnich 10-lat przed dniem złożenia wniosku o rentę udokumentował podleganie ubezpieczeniu przez okres jedynie 2 lat, 11 miesięcy i 21 dni składkowych i nieskładkowych.

Trafnie w tej sprawie Sąd pierwszej instancji wskazał, że brak spełnienia wymogu posiadania ubezpieczenia przez okres co najmniej 5 lat w okresie dziesięcioletnim poprzedzającym datę złożenia wniosku o rentę nie stanowi przeszkody przed uzyskaniem prawa do przyznania renty w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, o ile zostanie wykazane, że brak spełnienia tej przesłanki dotyczącej długości okresu ubezpieczenia wynika z wystąpienia szczególnych okoliczności, które w istocie uniemożliwiałyby uzyskanie przez wnioskodawcę co najmniej 5-letnego okresu ubezpieczenia.

Z akt sprawy wynika, że I. W. był ubezpieczony do dnia 31 stycznia 2011 r. i od tego czasu aż do dnia 8 lutego 2018 r. nie podlegał jakiemukolwiek ubezpieczeniu. Okoliczność ta nie jest kwestionowana przez stronę skarżącą kasacyjnie. Od dnia 8 lutego 2018 r. skarżący kasacyjnie pozostawał w ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia – przez okres od dnia 8 lutego 2018 r. do dnia 13 lutego 2018 r., od dnia 24 lutego 2018 r. do dnia 16 lutego 2019 r. oraz od dnia 25 marca 2019 r. do dnia 9 stycznia 2020 r. Przez okresy: od dnia 14 lutego 2018 r. do dnia 23 lutego 2018 r.; od dnia 17 lutego 2019 r. do dnia 24 marca 2019 r. oraz od dnia 10 stycznia 2020 r. do dnia 7 maja 2020 r. skarżący kasacyjnie pozostawał ubezpieczony ze względu na pobierany zasiłek chorobowy. Od dnia 8 maja 2020 r. do dnia 5 kwietnia 2021 r. skarżący podlegał ubezpieczeniu na podstawie pobieranego zasiłku chorobowego po ustaniu zatrudnienia.

Jak argumentuje strona skarżąca kasacyjnie skarżący kasacyjnie przed pęknięciem tętniaka mózgu oczekiwał on na operację z powodu kontuzji barku i jednocześnie był uznany za częściowo niezdolnego do pracy, a tym samym nie miał możliwości podjęcia pracy i bycia ubezpieczonym.

Jak wynika z akt sprawy orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 10 stycznia 2022 r. I. W. został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy w okresie od 9 listopada 2021 r. do dnia 31 stycznia 2024 r., a w okresie od dnia 10 stycznia 2020 r. do dnia 8 listopada 2021 r. został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy (akta administracyjne sprawy, karta nr 79).

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku trafnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że kluczowe znaczenie ma okres między 2011 r. a 2018 r., kiedy to skarżący kasacyjnie nie podlegał ubezpieczeniu. Za ten okres skarżący kasacyjnie nie wskazał na zaistnienie żadnej szczególnej okoliczności, która uzasadniałaby przyjęcie wystąpienia szczególnie uzasadnionego przypadku. Jedynym zdarzeniem, jakie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej podnosi skarżący to okoliczność prowadzenia działalności gospodarczej na terenie Niemiec w latach 2013-2015 i wobec braku znajomości przez skarżącego zarówno języka niemieckiego jak i prawa niemieckiego powierzenie osobie trzeciej opłacania należnych podatków i ubezpieczenia do niemieckiego systemu ubezpieczeniowego. Sam skarżący kasacyjnie przyznał, że został oszukany przez tę osobę a wiadomość o tym uzyskał dopiero w 2018 r., kiedy musiał zapłacić nieuiszczone w Niemczech podatki.

Przedsiębiorca, który prowadzi działalność gospodarczą w danym kraju powinien znać podstawowe zasady związane z legalną działalnością, a w tym z istniejącym obowiązkiem uiszczania należnych podatków lub składek ubezpieczeniowych. Okoliczność braku jakiegokolwiek zainteresowania się skarżącego kasacyjnie odprowadzaniem na terenie Niemiec należnych składek ubezpieczeniowych nie świadczy o dokładaniu jakiejkolwiek w tym zakresie staranności. Przyjmując nawet, że skarżący kasacyjnie nie wiedział o nieuiszczaniu składek ubezpieczeniowych za okres 2013-2015 w Niemczech, to z akt sprawy nie wynika, aby po 2018 r. podejmował jakiekolwiek działania celem uiszczenia tych niezapłaconych składek.

Ponadto jeżeli rzeczywiście skarżący kasacyjnie zostałby oszukany przez inną osobę, której powierzył pieniądze na zapłatę składek ubezpieczeniowych a ta osoba tych pieniędzy nie zadysponowała zgodnie z umową, to skarżący kasacyjnie powinien domagać się naprawienia szkody od tej osoby.

Mając powyższe na uwadze nie można uznać, aby w okolicznościach tej sprawy fakt niepłacenia składek ubezpieczeniowych za okres 2013-2015 stanowił okoliczność szczególnie uzasadnioną, która była niezależna od skarżącego i której skarżący nie mógł uniknąć dokładając należytą staranność ze swojej strony.

W orzecznictwie sądowym zdecydowanie dominuje pogląd, zgodnie z którym pojęcie "szczególnych okoliczności", o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zostało wprawdzie na gruncie tej regulacji zdefiniowane, ale przyjmuje się, że za szczególną okoliczność uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z 7 października 2021 r. sygn. akt III OSK 4478/21; wyrok NSA z 21 lipca 2023 r. sygn. akt III OSK 1831/22; wyrok NSA z 12 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 2217/23). Taka szczególna okoliczność musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Samo pojęcie "szczególne okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter indywidualny i ocenny. Posługując się zwrotem "szczególne okoliczności" ustawodawca daje organowi pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co podkreśla cel omawianej regulacji.

Nie chodzi więc o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, ale tylko o taki, który mieści się w zakresie takiego zdarzenia, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Stosownie do art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o świadczenie, natomiast źródła ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z 21 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 519/23; wyrok NSA z 29 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 754/23).

Tym samym w okolicznościach tej sprawy nie można stwierdzić, aby w okresie od 2011 r. do 2018 r. zaistniały jakiekolwiek okoliczności usprawiedliwiające skarżącego kasacyjnie co do braku ubezpieczenia emerytalnego i rentowego. Po tej dacie skarżący kasacyjnie był ubezpieczony do 5 kwietnia 2021 r., a zdarzenie które spowodowało całkowitą niezdolność do pracy datuje się na dzień 9 listopada 2021 r.

Nie jest zasadny kolejny zarzut strony skarżącej kasacyjnie, a dotyczący naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 151 P.p.s.a., polegający na potraktowaniu kwoty dochodu przekraczającej minimalną emeryturę jako spełniającej przesłankę posiadania niezbędnych środków utrzymania. W ocenie strony skarżącej kasacyjnie należało dodatkowo uwzględnić konieczność ponoszenia stałych wydatków na leczenie osoby ubiegającej się o świadczenie.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że zawartą w powołanym przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przesłankę "braku niezbędnych środków utrzymania" należy odnosić do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym (por. wyrok NSA z 15 czerwca 2023 r. sygn. akt III OSK 126/22; wyrok NSA z 7 października 2021 r. sygn. akt I OSK 4478/21). Za uzasadnione należy uznać odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, ponieważ takie świadczenie co do zasady powinno umożliwiać zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia stanowi możliwie najbardziej zobiektywizowany, jednakowy dla wszystkich wnioskodawców, miernik spełnienia przesłanki ustawowej. W większości przypadków osoby ubiegające się o świadczenia w drodze wyjątku znajdują się w szczególnie trudnej sytuacji.

W związku z tym warunki, na jakich przyznawane są tego rodzaju świadczenia, muszą opierać się na w miarę przejrzystych i jednakowych dla wszystkich zasadach, a odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia wydaje się spełniać takie kryteria. Natomiast takiego obiektywizmu przy ocenie kryterium niezbędnych środków utrzymania nie zapewnia np. kryterium wydatków (por. wyrok NSA z 3 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 1868/23; wyrok NSA z 11 stycznia 2024 r. sygn. akt III OSK 207/23; wyrok NSA z 18 lipca 2023 r. sygn. akt III OSK 1252/22). Naczelny Sąd Administracyjny podziela w tej sprawie ten kierunek wykładni. Postępowanie w sprawie przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS powinno zostać oparte o kryteria możliwie jak najbardziej obiektywne, co wiąże się zasadniczo z przyjęciem, że od dochodu rodziny obliczonego na potrzeby przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania" nie należy odliczać poszczególnych wydatków.

Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się - jako kryterium - wydatkami wnioskodawcy, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami jak np. choroba lub wydatki rehabilitacyjne. Sama, nawet najtrudniejsza sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (tak NSA w wyroku z 20 października 2017 r. sygn. akt I OSK 397/17; NSA w wyroku z 11 stycznia 2024 r. sygn. akt III OSK 207/23). Tym samym dla oceny zaistnienia przesłanki polegającej na braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się o dane oświadczenie w drodze wyjątku (dochody brutto) z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne - minimalnej renty z tytułu niezdolności do pracy. Takie też w tej sprawę trafne stanowisko zajął Sąd pierwszej instancji.

Nie znajduje uzasadnienia zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego (wadliwie zakwalifikowany jako zarzut naruszenia przepisów postępowania) w zakresie obejmującym brak uwzględnienia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że w tej sprawie organ administracyjny naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez niewystarczające zebranie materiału dowodowego i niewszechstronną jego ocenę, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że w rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie uchybił regułom postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy w szczególności poprzez mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego oraz argumentów skarżącego kasacyjnie dotyczącego jego sytuacji zawodowej, zdrowotnej, materialnej w jakiej się znalazł.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podnosi się, że brak prawidłowego ustalenia stanu faktycznego dotyczy w istocie nieuwzględnienia dodatkowych wydatków ponoszonych w związku z chorobą i rehabilitacją skarżącego kasacyjnie i braku uwzględnienia wydatków na leki i inne wydatki.

Zarzut ten nie jest zasadny. Na stronach 16 i 17 uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji kontrolując zaskarżoną decyzję wskazał na wydatki ponoszone w rodzinie skarżącego i na rzecz skarżącego oraz kwotę dochodów uzyskiwaną przez żonę skarżącego. Sąd dokonał analizy tych wydatków stwierdzając, że pod pojęciem "niezbędnych środków utrzymania" należy rozumieć kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, a więc najniższego świadczenia emerytalnego. Najniższe świadczenie wynosiło na dzień 1 marca 2022 r. 1338,44 zł, a dochód na jednego członka rodziny skarżącego był wyższy i przekraczał tę kwotę.

Sąd pierwszej instancji dokonał przy tym oceny zaskarżonej decyzji także przy uwzględnieniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. zarówno w zakresie gromadzenia dowodów celem prawidłowego ustalenia stanu faktycznego jak i wszechstronnej oceny zebranego materiału dowodowego. Jak już zostało to wskazane, nie stanowiły istotnej w tej sprawie okoliczności rzeczywiste kwoty wydatkowane w związku z chorobą skarżącego kasacyjnie i innymi kosztami leczenia. W tej sprawie materiał dowodowy został przez organ zebrany prawidłowo i rozpatrzony w sposób wyczerpujący oraz właściwie oceniony. W związku z tym zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. także nie zasługiwał na uwzględnienie.

Tym samym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w tej sprawie zgodnie z prawem oddalił na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę nie znajdując podstaw zawartych w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji.

Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego na podstawie art. 184 P.p.s.a. podlega oddaleniu.