Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2020 r. sygn. akt III SA/Kr 659/19, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Instytutu Badań Interdyscyplinarnych w G. na decyzję Komisji Odwoławczej Rady Narodowego Centrum Nauki z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania środków do realizacji projektu, oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy (pkt 1); odrzucił skargę (pkt 2).
W uzasadnieniu postanowienia podał, że Przewodniczący Wydziału III Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zarządzeniem z dnia 17 lutego 2020 r. wezwał stronę skarżącą do uiszczenia wpisu od wniesionej skargi w wysokości 200 zł. Odpis w/w zarządzenia został doręczony stronie w dniu 9 marca 2020 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru w aktach sprawy) wraz z pouczeniem, że nieuiszczenie wpisu w terminie 7 dni spowoduje odrzucenie skargi.
Skarżący nie uiścił żądanego wpisu, natomiast w dniu 16 marca 2020 r. złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w niniejszej sprawie (pierwotny wniosek w tym zakresie został prawomocnie oddalony postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2020 r. sygn. akt III SPP/Kr 196/19). We wniosku powołał się na nowe okoliczności sprawy, tj. "obciążenie realizacją projektu [...]". Do wniosku dołączył dokumentację (w kserokopiach) mająca dowodzić, że strona skarżąca nie dysponuje wolnymi środkami, które mogłyby zostać przeznaczone na opłaty sądowe i obsługę prawną.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wykazał nowych okoliczności – w praktyce powołał się na brak posiadania innych środków finansowych, niż te które zostały wydatkowane na prowadzenie działalności statutowej – co skutkowało oddaleniem wniosku. Skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających okoliczności, które uzasadniałyby przyjęcie, że spełnia on warunki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie podał, że stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których poniesienia zobowiązana jest na danym etapie postępowania.
Skarżący do przedmiotowego wniosku dołączył dokumenty z września, października i grudnia 2019 r., a więc sprzed wydania poprzedniego postanowienia Sądu w zakresie prawa pomocy (14 lutego 2020 r.). Przy czym dokumenty te nie wskazują, jakimi właściwie środkami skarżący dysponuje. Brak jest jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego wysokość salda na rachunku bankowym na dzień złożenia ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy lub w okresie bezpośrednio poprzedzającym taki wniosek.
Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że wysokość wpisu żądanego na obecnym etapie postępowania to 200 zł, a strona skarżąca finansuje wypłaty A.J. w wysokości 113,15; 200 i 686,85 Euro, a więc w wysokości znacznie wyższej niż żądana opłata sądowa.
W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał, że w sprawie brak jest podstawy do przyznania stronie skarżącej prawa pomocy, o czym orzekł jak w pkt 1 postanowienia w oparciu o art. 246 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej w skrócie "P.p.s.a.").
Z uwagi na nieuiszczenie przez stronę wpisu od skargi w zakreślonym w wezwaniu terminie na podstawie art. 220 § 3 P.p.s.a. odrzucił skargę (pkt 2 postanowienia). Stwierdził, że prawomocność postanowienia w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych oznacza obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu. Od obowiązku tego nie zwalnia strony ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, bez względu na zmianę jego treści oraz zakresu żądania w stosunku do wniosku pierwotnego, nie wpływa na bieg terminu do uiszczenia wpisu wskazanego przez Sąd w wezwaniu do jego uiszczenia oraz nie chroni strony przed skutkami niezastosowania się do treści wezwania we wskazanym terminie. Odmienne postępowanie Sądu mogłoby prowadzić do uniemożliwienia prowadzenia postępowania wskutek rozpoznawania kolejnych wniosków strony o przyznanie prawa pomocy i skutkować nieuzasadnionym wydłużeniem postępowania, a nawet trudnością w jego zakończeniu orzeczeniem rozstrzygającym sprawę co do meritum.
Powyższe postanowienie w całości stało się przedmiotem zażalenia Instytutu Badań Interdyscyplinarnych w G. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z zajętego przez Sąd pierwszej instancji stanowiska.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Odnosząc się do zażalenia dotyczącego pkt 1 zaskarżonego postanowienia, tj. oddalenia ponownego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, wyjaśnić należy, iż instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób (odpowiednio osób prawnych), które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu.
Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się liczyć z wydatkami na ten cel. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd Sądu Najwyższego przedstawiony w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r., sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których nie posiada ona rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11 oraz 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11).
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Jego celem jest zapewnienie dostępu do sądu osobom (odpowiednio osobom prawnym), którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący Instytut Badań Interdyscyplinarnych w G. nie wykazał, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, a tym samym, że zachodzą przesłanki do zmiany prawomocnego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2020 r. sygn. akt III SPP/Kr 196/19 o oddaleniu pierwotnego wniosku w tym zakresie.
Zgodnie z art. 165 P.p.s.a., możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie uzależniona jest od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę pierwotnego rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego dotyczącego sytuacji finansowej strony, sąd bez zmiany okoliczności sprawy nie może zmienić lub uchylić swego postanowienia, nawet gdyby doszedł do wniosku, że poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2012 r., sygn. akt II FZ 768/12).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu zasadnie oddalił ponowny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, gdyż nie przedstawił on żadnych nowych okoliczności, które przemawiałyby za zmianą stanowiska wyrażonego w postanowieniu z dnia14 lutego 2020 r., sygn. akt III SPP/Kr 196/19. Jak już wskazano, udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i może mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na pokrycie wydatków związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Skarżący nadal nie wykazał, aby w przedmiotowej sprawie takie przesłanki zachodziły.
W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie prawidłowo odmówił zastosowania w sprawie art. 165 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. i uznał, że ponowny wniosek Instytutu Badań Interdyscyplinarnych w G. w zakresie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie.
Odnosząc się do zażalenia dotyczącego pkt 2 zaskarżonego postanowienia, tj. odrzucenia skargi, wskazać należy, iż stosownie do treści art. 230 § 1 P.p.s.a., od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Pismem, o którym mowa w § 1, jest m.in. skarga (art. 230 § 2 P.p.s.a.). Nieuiszczenie opłaty od pisma czyni niemożliwym nadanie mu biegu. Zgodnie z art. 220 § 1 P.p.s.a., sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. Skarga, od której pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlega odrzuceniu przez sąd (art. 220 § 3 P.p.s.a.).
Z akt sprawy wynika, iż skarżący został prawidłowo wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł, wraz ze stosownym pouczeniem w zakresie niewykonania wezwania we wskazanym terminie. Skarżący w zakreślonym terminie wpisu nie uiścił, a zatem Sąd pierwszej instancji prawidłowo odrzucił skargę – jako niedopuszczalną. Przy tym zaznaczyć należy, iż w niniejszej sprawie skarżącemu nie zostało przyznane prawo pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.