Postanowienie NSA z 26 maja 2022 r., III OZ 338/22

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 26 maja 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 3 lutego 2022 r. sygn. akt II SAB/Po 110/21

Sprawa

w sprawie ze skarg T.K. na przewlekłość Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Mirosław Wincenciak przewodniczący

Uzasadnienie

Pismem z dnia 19 czerwca 2021 r. T.K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu 3 skargi na przewlekłość Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej. Sprawy zostały zarejestrowane pod sygnaturami akt: II SAB/Po 110/21, II SAB/Po 111/21 oraz II SAB/Po 112/21.

Postanowieniami z dnia 26 lipca 2021 r. sygn. akt II SAB/Po 111/21 i II SAB/Po 112/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu połączył sprawy prowadzone pod sygnaturami II SAB/Po 111/21 oraz II SAB/Po 112/21 ze sprawą o sygn. akt II SAB/Po 110/21 w celu ich łącznego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia i postanowił prowadzić je dalej pod sygn. akt II SAB/Po 110/21.

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu postanowieniem z dnia 17 września 2021 r. sygn. akt II SPP/Po 97/21, po rozpoznaniu wniosku T.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 14 października 2021 r. sygn. akt II SPP/Po 97/21 utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego z dnia 17 września 2021 r.

Wobec powyższego, zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 14 października 2021 r. sygn. akt II SAB/Po 110/21 skarżący został wezwany do uiszczenia wpisów sądowych od w/w skarg w łącznej wysokości 300 zł (3 x 100 zł) – w terminie 7 dni pod rygorem ich odrzucenia.

W terminie do wykonania powyższego wezwania skarżący pismem z dnia 1 listopada 2021 r. ponownie wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy. Na wezwanie Sądu przedłożył wypełniony formularz PPF, tożsamy w swojej treści ze złożonym wcześniej wnioskiem z dnia 19 czerwca 2021 r.

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu postanowieniem z dnia 24 listopada 2021 r. sygn. akt II SPP/Po 155/21 oddalił wniosek skarżącego o zmianę postanowienia z dnia 17 września 2021 r. sygn. akt II SPP/Po 97/21.

Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 7 stycznia 2022 r. sygn. akt II SPP/Po 155/21 utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2021 r.

Wobec powyższego, pismem z dnia 7 stycznia 2022 r. skarżący został wezwany do wykonania prawomocnego zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 14 października 2021 r., poprzez uiszczenie wpisów sądowych od wniesionych skarg w łącznej wysokości 300 zł, w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia skarg.

W terminie do wykonania powyższego wezwania skarżący pismem z dnia 23 stycznia 2022 r. złożył kolejny wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu w ramach prawa pomocy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 3 lutego 2022 r. sygn. akt II SAB/Po 110/21 odrzucił skargi (pkt 1) oraz oddalił wniosek skarżącego o zmianę postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 17 września 2021 r. sygn. akt II SPP/Po 97/21 (pkt 2).

W uzasadnieniu postanowienia w pierwszej kolejności wskazał, iż warunkiem skutecznego wniesienia skargi i podstawą do jej merytorycznego rozpatrzenia przez Sąd jest uiszczenie wpisu sądowego. Na podstawie art. 220 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej w skrócie "p.p.s.a."), sąd nie podejmie żadnej czynności, na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. W przepisie tym zawarta jest zasada, zgodnie z którą, warunkiem podjęcia przez Sąd czynności na skutek wniesionego pisma jest uiszczenie należnej od tego pisma opłaty. Opłata ta powinna zostać uiszczona przy wniesieniu pisma podlegającego opłacie, o czym stanowi art. 219 p.p.s.a., w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem odrzucenia skargi.

W niniejszej sprawie pismem z dnia 7 stycznia 2022 r. skarżący został wezwany do wykonania prawomocnego zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 14 października 2021 r., poprzez uiszczenie wpisów sądowych od skarg w łącznej wysokości 300 zł, w terminie 7 dni pod rygorem ich odrzucenia. Powyższe wezwanie doręczono skarżącemu w dniu 17 stycznia 2022 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru – karta nr 42). Termin do uiszczenia wpisu upływał zatem w dniu 24 stycznia 2022 r. Z informacji uzyskanej z Oddziału Finansowo-Budżetowego tutejszego Sądu wynika, że do dnia 26 stycznia 2022 r. wpis od skarg nie został uiszczony.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że złożenie przez skarżącego kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy, w odpowiedzi na wezwanie do pokrycia opłaty sądowej, nie mogło mieć wpływu na bieg terminu do uiszczenia wpisów od skarg i nie uchylało skutków prawomocności wydanego uprzednio rozstrzygnięcia w zakresie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia: 19 marca 2019 r. sygn. akt II FZ 145/19 i 20 listopada 2019 r. sygn. akt II FZ 794/19, CBOSA).

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 w sentencji postanowienia.

Odnosząc się natomiast do kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy stwierdził, że wniosek ten jest już trzecim wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie i z tego względu należało rozpoznać go w trybie art. 165 p.p.s.a. Zgodnie ze wskazanym przepisem, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przepis art. 165 p.p.s.a. uzależnia możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie przyjęto za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane (por. B. Dauter w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s. 382-383). Złożenie przez stronę kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (lub ewentualnie o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu) nie obliguje więc sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. Rolą sądu jest bowiem w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu (por. postanowienie NSA z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II FZ 957/14, CBOSA). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjęte jest, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu omawianego przepisu należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Podkreśla się także, że wniosek o zmianę postanowienia musi wprowadzać element nowości do sprawy, tj. wskazywać na nowe okoliczności faktyczne i prawne, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Co więcej, nie chodzi przy tym o jakiekolwiek zmiany w sytuacji majątkowej i finansowej wnioskodawcy, ale o wskazanie okoliczności o istotnym znaczeniu dla rozpatrywanej kwestii (por. postanowienia NSA z dnia: 20 stycznia 2017 r. sygn. akt I GZ 595/16; 4 sierpnia 2017 r. sygn. akt I OZ 1180/17; 9 listopada 2017 r. sygn. akt II OZ 1348/17; 20 listopada 2018 r. sygn. akt II OZ 1127/18). Zmiana wcześniejszego rozstrzygnięcia o odmowie przyznania prawa pomocy jest więc dopuszczalna tylko w przypadku zmiany polegającej na znaczącym pogorszeniu się sytuacji materialnej strony, co wnioskodawca musi wykazać zgodnie z regułami, jakimi rządzi się postępowanie w przedmiocie prawa pomocy.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że skarżący, poza lakonicznym stwierdzeniem, iż nie posiada środków, nie wskazał żadnych nowych okoliczności uzasadniających zmianę wcześniejszego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. Mając na uwadze ekonomikę postępowania, Sąd nie wzywał skarżącego po raz kolejny do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu oraz do przedłożenia dokumentów obrazujących jego sytuację materialną, ponieważ powyższe niezasadnie przedłużałoby postępowanie, a postawa skarżącego w toku poprzednich postępowań wpadkowych wskazuje, iż nie ma on zamiaru przedkładać dokumentów wskazujących na jego sytuacje materialną. W ocenie Sądu, skarżący, mając na uwadze zapadłe w sprawie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy winien – składając trzeci wniosek w tym przedmiocie – wykazać swoją sytuację materialną, a nie ograniczać się do lakonicznego stwierdzenia o braku środków.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, na podstawie art. 165 p.p.s.a., orzekł, jak w pkt 2 sentencji postanowienia.

Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia T.K. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie ze stanowiska zajętego w tej sprawie przez Sąd pierwszej instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 230 § 1 i § 2 p.p.s.a., od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Pismem takim jest między innymi skarga. Stosownie natomiast do treści art. 220 § 1 p.p.s.a., sąd nie podejmie żadnej czynności, na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. W świetle art. 220 § 3 p.p.s.a., skarga, od której pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlega odrzuceniu przez sąd.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że jeżeli strona po doręczeniu jej wezwania do uiszczenia opłaty sądowej, ale przed upływem siedmiodniowego terminu na wykonanie tego wezwania, złoży wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, pierwotne wezwanie traci aktualność. Kiedy jednak zapadnie prawomocne rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w tym zakresie – wezwanie do uiszczenia opłaty sądowej powinno być powtórzone. W takim przypadku siedmiodniowy termin do wniesienia opłaty biegnie od daty doręczenia nowego wezwania.

W niniejszej sprawie taka sytuacja wystąpiła.

T.K., po prawomocnym negatywnym rozpoznaniu jego drugiego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a więc również co do zwolnienia od kosztów sądowych (postanowienie z dnia 7 stycznia 2022 r. sygn. akt II SPP/Po 155/21), prawidłowo został wezwany do wykonania prawomocnego zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 października 2021 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisów sądowych od trzech wniesionych skarg w łącznej wysokości 300 zł – w terminie 7 dni pod rygorem ich odrzucenia. Wezwanie to zostało doręczone skarżącemu w dniu 17 stycznia 2022 r. Skarżący nie uiścił wymaganych wpisów w zakreślonym terminie, co zobowiązywało Sąd pierwszej instancji do odrzucenia skarg.

Jednocześnie wyjaśnić należy, że złożenie trzeciego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, dokonane w terminie określonym w wezwaniu do wykonania prawomocnego zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 14 października 2021 r. do uiszczenia wpisów sądowych, pozostaje bez wpływu na bieg terminu do uiszczenia tego wpisów. Kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie chroni bowiem skarżącego przed skutkami niezastosowania się do treści wezwania do wykonania prawomocnego zarządzenia w przedmiocie wpisów sądowych i zawartego w nim rygoru.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zasadnie oddalił również wniosek skarżącego o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 września 2021 r. sygn. akt II SPP/Po 97/21.

Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, że zgodnie z art. 165 p.p.s.a. możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie uzależniona jest od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę pierwotnego rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego dotyczącego sytuacji finansowej strony sąd bez zmiany okoliczności sprawy nie może zmienić lub uchylić swego postanowienia, nawet gdyby doszedł do wniosku, że poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie NSA z dnia 4 października 2012 r. sygn. akt II FZ 768/12, CBOSA).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, zgodzić należy się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że w sytuacji T.K. nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby na zmianę prawomocnego orzeczenia z uwagi na wystąpienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i przyznanie mu prawa pomocy w niniejszej sprawie.

W świetle art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swoją sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.).

W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zasadnie odmówił T.K. przyznania prawa pomocy na skutek jego kolejnego wniosku w tym zakresie, bowiem skarżący nie przedstawił żadnych okoliczności, które przemawiałyby za zmianą prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 września 2021 r. sygn. akt II SPP/Po 97/21. Skarżący w dalszym ciągu nie udokumentował swoich twierdzeń, co do jego faktycznej sytuacji finansowej i bytowej, a wątpliwości co do tych kwestii stanowią przeszkodę w przyznaniu prawa pomocy. Skarżący nie uzupełnił swoich wyjaśnień, pomimo wielokrotnego zwrócenia przez Sąd uwagi na potrzebę pełnego i rzetelnego zobrazowania sytuacji majątkowej członków jego rodziny, co uniemożliwiło dokonanie obiektywnej i wszechstronnej analizy zasadności kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Dodać ponadto należy, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i może mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na pokrycie wydatków związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. T.K. nadal nie wykazał, aby takie przesłanki zachodziły.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec skarżącego art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a w konsekwencji, że jego wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.