Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 6 lipca 2023 r., sygn. akt II SA/Sz 377/23 oddalił wniosek E.W.
o wyłączenie sędzi WSA w Szczecinie Marzeny Iwankiewicz oraz asesora WSA w Szczecinie Krzysztofa Szydłowskiego od orzekania w sprawie ze skargi E.W. (dalej także: skarżąca) na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w [...] z dnia 21 lipca 2022 r., nr LSZ 411.004.02.2021 w przedmiocie nałożenia na skarżącą kary pieniężnej za nieusprawiedliwione niestawiennictwo na przesłuchanie.
Sąd I instancji uznał, że wniosek skarżącej o wyłączenie sędzi WSA w Szczecinie Marzeny Iwankiewicz oraz asesora WSA w Szczecinie Krzysztofa Szydłowskiego nie zasługuje na uwzględnienie i podkreślił, że zarówno sędzia, jak i asesor WSA w Szczecinie, objęci wnioskiem skarżącej, złożyli oświadczenia, z których wynika, że nie zachodzą w stosunku do nich przesłanki obligatoryjnego wyłączenia od orzekania, o których mowa w art. 18 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a ponadto sama skarżąca we wnioskach o wyłączenie na takie okoliczności również nie wskazywała.
Jednak zdaniem Sądu I instancji, wbrew twierdzeniom skarżącej, w sprawie nie wystąpiły również przesłanki wyłączenia fakultatywnego wskazane w art. 19 ustawy. Sąd I instancji nie zgodził się ze skarżącą, że o braku bezstronności sędzi i asesora objętych wnioskiem o wyłączenie mogłoby świadczyć to, że zostali oni wcześniej wyznaczeni do rozpoznania sprawy o innej sygnaturze, ale w istocie dotyczącej podobnego stanu faktycznego i prawnego, w której skarga skarżącej została odrzucona na mocy postanowienia wydanego, m.in. przez wymienioną sędzię oraz asesora i które to postanowienie zostało następnie uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny wskutek złożenia przez skarżącą skargi kasacyjnej.
Zdaniem skarżącej wyznaczenie do rozpoznania niniejszej sprawy sędzi WSA w Szczecinie Marzeny Iwankiewicz oraz asesora WSA w Szczecinie Krzysztofa Szydłowskiego nie czyni zadość wymogom z art. 185 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym w razie uwzględnienia przez Naczelny Sąd Administracyjny skargi kasacyjnej i uchylenia zaskarżonego orzeczenia w całości lub w części oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje ją w innym składzie. Uzasadniając powyższe stanowisko skarżąca powołała się na wykładnię pojęcia "sprawa" i podniosła, że w art. 185 § 2 p.p.s.a. mowa jest o "sprawie" w znaczeniu materialnym, a nie formalnym. Wyjaśniła, że w postępowaniu prowadzonym przez skarżony organ pod jednym znakiem LSZ 411.004.02.2021 zostało wydanych w sumie sześć postanowień w przedmiocie nałożenia na skarżącą kar pieniężnych, z których pięć skarżąca zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który skargi te odrzucił.
W odniesieniu do wszystkich postanowień WSA w Szczecinie o odrzuceniu skarg występuje więc zdaniem skarżącej tożsamość spraw w znaczeniu materialnym i tożsamość ta ma tutaj zarówno charakter podmiotowy jak i przedmiotowy.
Sąd I instancji odnosząc się do tak sformułowanych podstaw wyłączenia wskazał, że przywołane przez skarżącą postanowienia o odrzuceniu skarg były efektem przyjęcia, iż w sprawach nimi objętych brak jest kognicji sądów administracyjnych, a więc argumentacja przedstawiona w uzasadnieniach tych postanowień odnosiła się wyłącznie do kwestii formalnych, związanych z oceną, czy skarga do sądu administracyjnego na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w [...], w sprawie nałożenia kary pieniężnej, czy też odmowy uchylenia postanowienia w tym zakresie jest dopuszczalna. Rozważania sędziów i poszczególnych składów wyznaczonych do orzekania, koncentrując się na wstępnym badaniu wniesionych skarg, w żadnym stopniu nie odnosiły się do meritum tych spraw, dlatego w ocenie Sądu I instancji nie można wywodzić, że sędzia czy asesor objęty wnioskiem skarżącej o wyłączenie od orzekania ma skrystalizowane poglądy w odniesieniu do merytorycznej zasadności skargi wniesionej w tej sprawie.
Nawiązując z kolei do twierdzenia skarżącej jakoby wyznaczenie sędzi i asesora objętych wnioskiem o wyłączenie, do rozpoznania skargi w niniejszej sprawie, nastąpiło z naruszeniem art. 185 § 2 p.p.s.a., Sąd I instancji wyjaśnił, że ratio legis tego przepisu sprowadza się do tego, aby po uchyleniu sędzia, który już raz orzekał w sprawie, w której jego orzeczenie na skutek wniesienia skargi kasacyjnej zostało uchylone, nie orzekał w tej samej sprawie po raz kolejny. W tym kontekście Sąd I instancji podkreślił, że autorką postanowienia o odrzuceniu skargi wniesionej przez skarżącą na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w [...] z dnia 21 lipca 2022 r., nr LSZ 411.004.02.202 w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej, tj. na zaskarżony w niniejszej sprawie akt, była sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj.
Z kolei po uchyleniu tego postanowienia przez Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzone zostało losowanie, z udziału w którym wyłączona została sędzia, która wydała zaskarżone postanowienie, a jako sędzię sprawozdawcę wylosowano sędzię WSA Katarzynę Sokołowską oraz wyznaczono do składu orzekającego sędzię WSA Marzenę Iwankiewicz oraz asesora Krzysztofa Szydłowskiego, którzy w badanej sprawie nie orzekali, a w szczególności nie orzekali co do jej meritum. W niniejszej sprawie, jak wskazał Sąd I instancji, wyznaczony do orzekania skład sędziowski nie będzie zajmował ponownie stanowiska co do dopuszczalności drogi sądowej przed sądem administracyjnym, bowiem kwestia ta została już przez Naczelny Sąd Administracyjny przesądzona.
Natomiast okoliczność, że przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Szczecinie toczy się kilka spraw zainicjowanych przez skarżącą, nie ma znaczenia dla oceny przesłanek wyłączenia sędziego w przywołanych okolicznościach.
Sąd I instancji wskazał, że podstawy do wyłączenia sędzi oraz asesora objętych wnioskiem skarżącej nie stanowi również podnoszona przez skarżącą tożsamość uzasadnień wydanych uprzednio postanowień o odrzuceniu jej skarg, która w jej ocenie świadczy o braku samodzielności w ich sporządzeniu, jak również niedoręczenie stronie skarżącej odpowiedzi na skargę. Sąd I instancji podkreślił, że przywołane okoliczności nie przesądzają o braku bezstronności sędzi WSA Marzeny Iwankiewicz oraz asesora WSA Krzysztofa Szydłowskiego i powołując się na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 września 2011 r., sygn. akt I OZ 614/11 wskazał, że "sam fakt, że strona podnosi zarzuty dotyczące nieprawidłowości w wykonywaniu przez sędziów swych obowiązków, nie stanowi wystarczającej przesłanki uzasadniającej w myśl art. 19 p.p.s.a. wyłączenie sędziego, jeżeli skarżący nie uprawdopodobnił, że zachodzą między nim a sędzią takie stosunki, które powodują wyłączenie sędziego od orzekania".
Pismem z dnia 17 lipca 2023 r. skarżąca złożyła zażalenie na powyższe postanowienie, zarzucając mu naruszenie art. 22 § 1 i 2 w zw. z art. 18 i art. 19 oraz z art. 185 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i wyłączenie sędzi WSA w Szczecinie Marzeny Iwankiewicz oraz asesora WSA w Szczecinie Krzysztofa Szydłowskiego od orzekania w sprawie ze skargi skarżącej na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w [...] z dnia 21 lipca 2022 r. nr LSZ 411.004.02.2021, a także zażądała na podstawie art. 196 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wstrzymania wykonania zaskarżonego postanowienia.
W uzasadnieniu zażalenia skarżąca wskazała, że ww. sędzia oraz asesor brali udział w wydaniu postanowienia w tożsamej sprawie do niniejszej, które zostało zresztą uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny, tj. postanowienia z dnia 7 lipca 2022 r. sygn. akt II SA/Sz 372/22, następnie uchylonego postanowieniem NSA z dnia 1 grudnia 2022 r. sygn. akt III OSK 2424/22.
Skarżąca podniosła, że wskazując powyższą okoliczność we wniosku o wyłączenie sędzi Marzeny Iwankiewicz oraz asesora Krzysztofa Szydłowskiego odwołała się do wykładni pojęcia "sprawa" z art. 185 § 2 p.p.s.a., wypracowanej w orzecznictwie i piśmiennictwie prawniczym, spójną jednocześnie z wykładnią pojęcia "sprawa" z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i uznawaną również w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwała (7) SN z dnia 13 czerwca 2023 r. sygn. akt IKZP 22/22). Tymczasem takiej wykładni pojęcia "sprawa" zdaje się nie podzielać Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, choć nie wyraził tego wprost w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, na co wskazują sformułowania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, co jest w ocenie skarżącej błędne, niezgodne ze stanowiskiem orzecznictwa i doktryny, a ponadto stanowi przejaw skrajnego formalizmu, wypaczającego ratio legis przepisu art. 185 § 2 p.p.s.a.
Skarżąca podkreśliła, że w świetle obowiązujących przepisów regulujących postępowanie sądowoadministracyjne, nie ma innego środka ochrony praw i wolności strony skarżącej jak tylko składanie odrębnych skarg na kolejne decyzje lub postanowienia wydawane w jednym postępowaniu administracyjnym (w jednej sprawie) przez ten sam organ wobec tej samej strony i w oparciu o ten sam stan faktyczny i prawny, a okoliczność, że z przyczyn formalnych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawa "rozszczepia się" na kilka spraw sądowoadministracyjnych nie sprawia jeszcze, że w ujęciu materialnym mamy do czynienia z różnymi sprawami. W ocenie skarżącej już sama dyspozycja art. 185 § 2 p.p.s.a. powinna prowadzić do uwzględnienia jej wniosku o wyłączenie sędzi WSA Marzeny Iwankiewicz oraz asesora WSA w Szczecinie Krzysztofa Szydłowskiego.
Postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2023 r., sygn. akt II SA/Sz 377/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił wstrzymania wykonania postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 6 lipca 2023 r. sygn. akt II SA/Sz 377/23 o oddaleniu wniosku o wyłączenie sędzi WSA w Szczecinie Marzeny Iwankiewicz oraz asesora WSA w Szczecinie Krzysztofa Szydłowskiego od rozpoznania niniejszej sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Sąd I instancji dokonał rozpatrzenia wniosku o wyłączenie sędziego opierając się na przepisach art. 18 i art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: p.p.s.a., w których wymienione są bezwzględne i względne przesłanki wyłączenia sędziego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Podkreślone zostało jednocześnie, że wniosek o wyłączenie sędziego powinien odwoływać się do zobiektywizowanych i zindywidualizowanych przesłanek, które miałyby świadczyć o obawach co do bezstronności sędziego w odniesieniu do konkretnej, będącej przedmiotem rozpoznania, sprawy.
Bazując na oświadczeniach sędzi oraz asesora, których dotyczył wniosek skarżącej o wyłączenie od orzekania w niniejszej sprawie, Sąd I instancji uznał, że nie zachodzą przesłanki bezwzględnego wyłączenia. Stwierdzono również, że o braku bezstronności sędzi i asesora objętych wnioskiem o wyłączenie nie może świadczyć to, że brali udział w wydaniu postanowienia o odrzuceniu skargi E.W. w sprawie o innej sygnaturze, ale dotyczącej podobnego stanu faktycznego i prawnego.
Skarżąca nie kwestionowała stanowiska Sądu I instancji co do niewystąpienia w sprawie przesłanek wyłączenia sędziego z mocy ustawy wskazanych w art. 18 p.p.s.a.
Odnosząc się natomiast się do okoliczności, o których mowa w art. 19 p.p.s.a., należy wyjaśnić, że obejmują one zarówno te związane z osobistymi stosunkami między sędzią, a stroną czy jej przedstawicielem, jak i inne uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne, które w przypadku konkretnego sędziego mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do wydania orzeczenia opartego na w pełni zobiektywizowanych przesłankach. Przez stosunki osobiste należy, w świetle ugruntowanego już orzecznictwa, zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, rozumieć relacje charakteryzujące się istnieniem więzi uczuciowej, emocjonalnej (niezależnie od tego, czy wywołuje ona emocje pozytywne czy negatywne), gospodarczej (ekonomicznej).
Natomiast inne uzasadnione okoliczności mogą dotyczyć, np. wcześniejszych związków sędziego z daną, konkretną sprawą (poprzez wykonywanie obowiązków służbowych jeszcze przed objęciem przez niego funkcji sędziego). Wyłączenie sędziego nie może jednak następować automatycznie. W każdej sprawie należy indywidualnie oceniać, czy i na ile okoliczności te mają wpływ na bezstronność sędziego. Analizowany przepis nie może przy tym służyć do utrudniania działalności sądów. Wątpliwości co do bezstronności sędziego muszą zatem mieć charakter realny, a nie tylko potencjalny. Nie mogą one wynikać tylko z subiektywnego przekonania strony, ale z istnienia ważnych powodów, które obiektywnie potwierdzają istnienie podstaw wskazanych w art. 19 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 20 listopada 2014 r., II OZ 1247/14). W sprawach, w których podstawą wyłączenia jest art. 19 p.p.s.a., do sądu należy nie tylko zbadanie, czy występują przyczyny (podstawy) wyłączenia, ale także czy z punktu widzenia doświadczenia życiowego przytoczone okoliczności mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego i uzasadniać jego wyłączenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56).
Przy czym należy podkreślić, że przyczyną fakultatywnego wyłączenia sędziego jest wyłącznie okoliczność wywołująca uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności konkretnego sędziego – wyłącznie w danej sprawie.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził żadnych nieprawidłowości przy rozpoznawaniu wniosku o wyłączenie sędzi oraz asesora, a tym samym uznał, że zażalenie w tym zakresie nie jest zasadne. Skarżąca nie wskazała na okoliczności wywołujące uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności objętych wnioskiem sędzi i asesora, szczególnie wobec faktu, że nie podejmowali oni dotychczas jakichkolwiek czynności w sprawie ze skargi skarżącej na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w [...] z dnia 21 lipca 2022 r., nr LSZ 411.004.02.2021 w przedmiocie nałożenia na nią kary pieniężnej za nieusprawiedliwione niestawiennictwo na przesłuchanie. Orzekanie przez tego samego sędziego w dwóch różnych sprawach, nawet toczących się równolegle, wszczętych odrębnymi skargami tej samej strony, nie stanowi przesłanki do wyłączenia tego sędziego od rozpoznawania którejkolwiek z tych spraw, nawet jeśli dotyczyły one podobnego stanu faktycznego i prawnego.
Bez znaczenia pozostaje również to, że postanowienia o nałożeniu na skarżącą kar pieniężnych za nieusprawiedliwione niestawiennictwo na przesłuchania, które następnie stały się przedmiotem skarg skarżącej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, zostały wydane przez organ na gruncie jednego postępowania administracyjnego. Wbrew twierdzeniom skarżącej – w przedmiotowej sprawie nie naruszono więc art. 22 § 1 i 2 w zw. z art. 18 i art. 19 oraz z art. 185 § 2 p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.