Wyrok NSA z 9 lutego 2005 r., OSK 1111/04

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 9 lutego 2005 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Bogdana S.

Od orzeczenia

od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego2004 r. sygn. akt II SA 3180/03

Skład

Przewodniczący Sędzia NSA Leszek Włoskiewicz, Sędziowie NSA Wojciech Chrościelewski (spr.), Joanna Runge-Lissowska
Łukasz Celiński protokolant

Sprawa

w sprawie ze skargi Bogdana S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 5 sierpnia 2003 r. (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1)oddala skargę kasacyjną 2)zasądza na rzecz adwokata Agnieszki W. kwotę 180 /sto osiemdziesiąt/ złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonych przez Skarb Państwa.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 27 lutego 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Bogdana S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 sierpnia 2003 r. (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd zaprezentował stan faktyczny sprawy, w której Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych /ZUS/ decyzją z dnia 5 sierpnia 2003 r. utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję z dnia 19 maja 2003 r. (...), którą na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm. - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach/, odmówił. Bogdanowi S. przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji podano, Bogdan S. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 28 grudnia 1999 r. został uznany za trwale częściowo niezdolnego do pracy, co oznacza, że nie spełnia wymogu całkowitej niezdolności do pracy, o którym mowa w art. 83 wyżej powołanej ustawy, a to wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący zwrócił się o wydanie orzeczenia o przyznanie renty w drodze wyjątku. Następnie skarżący skierował do Sądu kolejne pisma procesowe, do których załączył fotokopie dokumentów medycznych kwestionując twierdzenie organu, że jest osobą tylko częściowo niezdolną do pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu swojego wyroku stwierdził, iż przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten formułuje cztery przesłanki, które muszą być spełnione kumulatywnie warunkujące przyznanie świadczenia:

1. świadczenie może być przyznane tylko ubezpieczonemu albo członkom rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
2. niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami,
3. ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku,
4. osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Niespełnienie choćby jednego z powyższych warunków skutkuje odmową przyznania takiego świadczenia. Zdaniem Sądu, Prezes ZUS rozpatrując wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku z dnia 15 kwietnia 2003 r. naruszył przepisy postępowania administracyjnego, opierając się na nieaktualnym orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Wykazane naruszenie, nie miało jednak istotnego wpływu na wynik sprawy. Zdaniem Sądu skarżący nie spełnia także drugiego z wymienionych warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie wykazał on bowiem szczególnych okoliczności, z powodu, których nie spełnił wymagań uprawniających do renty lub emerytury. Jak wynika z dokumentacji sprawy skarżący urodzony w 1945 r. posiada staż pracy wynoszący 16 lat, 8 miesięcy i 4 dni. Według wydruku ZUS - Oddział w S., ostatni okres ubezpieczenia przypada na dzień 15 sierpnia 1988 r. Od listopada 1994 r. Bogdan S. przebywa w zakładzie karnym. Zdaniem Sądu, za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach - na potrzeby stosowania jej art. 83 ust. 1 należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków /por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. II SA 3191/00 - Lex nr 537884/. Niewątpliwie od 16 sierpnia 1988 r. do 28 grudnia 1999 r. /tj. daty orzeczenia o częściowej niezdolności do pracy/ przyczyną braku aktywności zawodowej skarżącego nie był jego stan zdrowia, który nie wykluczał zatrudnienia - choć ograniczonego względami orzeczonego uszczerbku na zdrowiu. Również fakt przebywania w zakładzie karnym nie może być uznany za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń rentowych, skoro nie jest to okoliczność niezależna, lecz wynikająca ze świadomego naruszania prawa /por. wyrok z 30 sierpnia 2001 r. II SA 899/01 - Lex nr 54537/.

W skardze kasacyjnej skarżący reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu zaskarżył wyrok sądu I instancji w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczenia Społecznego przez uznanie, że w jego przypadku nie zaistniały wyjątkowe okoliczności warunkujące niespełnienie przez niego wymagań ustawowych, i na podstawie art. 188 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi przez Naczelny Sąd Administracyjny poprzez jej uwzględnienie i uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że wbrew stanowisku Sądu I instancji, stan zdrowia skarżącego, który domagał się przeprowadzenia ponownego badania wskazywał na niemożność podjęcia przez niego zatrudnienia. Skarżący poważne kłopoty ze zdrowiem zaczął mieć już od 1988 r. Jego staż pracy uprawniałby go do uzyskania świadczeń, gdyby wcześniej orzeczono o jego niezdolności do pracy. Fakt, iż skarżący nie podjął wcześniej takich działań, w obliczu znajdującej się w aktach dokumentacji medycznej, stwarza sytuację wyjątkową, o której mowa w art. 83 powołanej wyżej ustawy, na którym skarżący oparł swój wniosek. Potencjalni pracodawcy wola zatrudniać osoby młode i zdrowe i nie zatrudnią osób z przewlekłymi schorzeniami, co tym ostatnim praktycznie uniemożliwia podjęcie zatrudnienia

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm., powoływana dalej jako p.p.s.a./ skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1/ naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2/ naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 par. 1 ustawy - p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko-radcowskim /art. 175 par. 1-3 p.p.s.a/. Opiera się on na założeniu, że powierzenie tej czynności wykwalifikowanym prawnikom zapewni skardze odpowiedni poziom merytoryczny i formalny.

Skarga kasacyjna złożona w rozpoznawanej sprawie nie w pełni odpowiada wymogom skargi kasacyjnej stawianych przez art. 176 p.p.s.a. w zw. z art. 174 p.p.s.a.

Zarzut naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./ jest nie tylko bardzo lakonicznie uzasadniony, ale ponadto nietrafny. W szczególności nie wskazano na czym owo naruszenia prawa ma polegać - czy na błędnej wykładni czy też niewłaściwym zastosowaniu. Zdaniem Sądu rozpoznającego skargę kasacyjną, za szczególną okoliczność w rozumieniu powołanego art. 83 ust. 1 uniemożliwiającą spełnienie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w żadnym przypadku nie można uznać faktu, iż skarżący jest w średnim wieku i schorowany. Przyjęcie punktu widzenia sformułowanego w skardze musiałoby prowadzić do zupełnie niemożliwego do akceptacji poglądu, iż tysiące ludzi w wieku zbliżonym do wieku skarżącego i nie w pełni zdrowych może otrzymać świadczenie przyznane w szczególnym trybie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W takiej sytuacji wbrew tytułowi działu VI ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", tryb ten stałby się nie trybem szczególnym, ale trybem powszechnym w zakresie przyznawania świadczeń. Należy w całej rozciągłości zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, iż fakt przebywania w zakładzie karnym nie jest okolicznością niezależną od osadzonego, lecz wynikiem świadomego naruszenia prawa.

Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, iż główny zarzut w stosunku do wyroku Sądu I instancji sprowadza się do potraktowania naruszenia prawa przez Prezesa ZUS w postaci oparcia się na nieaktualnym orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS za niemające istotnego wpływu na wynik sprawy. Aby jednak ten zarzut mógł być rozpatrywany przez Naczelny Sąd Administracyjny, związany na podstawie art. 183 par. 1 p.p.s.a. granicami skargi, powinien być wyraźnie sformułowany w skardze kasacyjnej.

Mając na uwadze podniesione wyżej względy na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a.