Uzasadnienie
OSK 113/04
Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 grudnia 2003 r. II SA 3762/03 w sprawie ze skargi Zdzisława Z. na uchwałę Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 17 maja 2000 r. (...) w przedmiocie "utraty prawa do stanu spoczynku i uposażenia" oddalił skargę.
W uzasadnieniu wyroku podano, że Krajowa Rada Sądownictwa uchwałą z dnia 20 stycznia 2000 r. (...), wydaną w oparciu o przepis art. 8 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. 1998 nr 98 poz. 607/ stwierdziła w stosunku do sędziego w stanie spoczynku Zdzisława Z. zaistnienie okoliczności wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 4 powołanej wyżej ustawy, powodujących, że nie ma do niego zastosowania art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 124 poz. 782/ w związku z art. 71 par. 2 i 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych /t.j. Dz.U. 1994 nr 7 poz. 25 ze zm./ - w związku z czym, utracił on prawo do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku.
Sąd administracyjny stwierdził, że w uzasadnieniu uchwały podano m.in., iż Minister Sprawiedliwości wystąpił z wnioskiem o wydanie takiej decyzji powołując się na sprawozdanie Komisji Specjalnej, powołanej w 1956 r. przez ówczesnego Ministra Sprawiedliwości do zbadania i oceny działalności tzw. sekcji tajnej w Sądzie Apelacyjnym, a następnie w Sądzie Wojewódzkim w W. oraz w Sądzie Najwyższym. Z tego sprawozdania wynika, że sędzia Zdzisław Z. orzekał w sekcji tajnej Wydziału IV Karnego Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy. Akta osobowe dowodziły, że w październiku 1953 r. jako sędzia Sądu Powiatowego został delegowany do orzekania w Wydziale IV Karnym Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy i do maja 1955 r. rozpoznawał m.in. sprawy w sekcji III tajnej tegoż wydziału, a po reorganizacji i wyodrębnieniu Wydziału Karnego IVa, objął funkcję przewodniczącego Wydziału IV Karnego.
Nadesłane przez Ministra Sprawiedliwości kserokopie orzeczeń wskazują, że sędzia Zdzisław Z. przewodniczył w składach sędziowskich w sprawie (...) przeciwko Janowi T., którego uznano winnym tego, że "w okresie od połowy 1942 r. do maja 1944 r. na terenie powiatu P., jako dowódca oddziału leśnego Armii Krajowej, idąc na rękę władzy państwa hitlerowskiego, działał na szkodę osób wojskowych oraz ludności cywilnej przez to, że dopuszczał do prowadzenia przez członków podległego mu oddziału walk bratobójczych z oddziałami Armii Ludowej oraz do akcji faszystowskich, skierowanych przeciwko członkom Batalionów Chłopskich" i za tak opisany czyn, z mocy art. 2 dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców narodu polskiego, skazał Jana T. na karę 4 lat więzienia, orzekając nadto wobec niego utratę praw publicznych i obywatelskich na okres lat 3.
Przewodniczył także składowi orzekającemu w sprawie (...) przeciwko Franciszkowi S., którego na mocy art. 2 dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowskich i hitlerowskich zbrodniarzy skazano na karę 4 lat więzienia i utratę praw publicznych i obywatelskich na okres lat 3, m.in. za to, że "jako kierownik Wydziału Ogólnego Departamentu Spraw Wewnętrznych Delegatury, tzw. Rządu Londyńskiego na Kraj pracą swą, polegającą m.in. na wyszukiwaniu i przekazywaniu dla potrzeb departamentu lokali konspiracyjnych oraz na współudziale przy opracowywaniu budżetu departamentu - przyczynił się do antykomunistycznej działalności prowadzonej przez ten departament, a w szczególności przez działający w jego ramach wywiad o kryptonimie "S." dokonujący rozpracowań, a następnie likwidacji działaczy i organizacji lewicowych, jak: PPR, GL i AL.
Sędzia Zdzisław Z. brał również udział w wydaniu orzeczeń odnośnie oskarżonego Franciszka K. /z dnia 30 grudnia 1953 r./, Jakuba C. /z dnia 14 grudnia 1953 r./, Stanisława D. /z dnia 18 grudnia 1953 r./. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości sprawy te miały charakter polityczny i były sądzone w sekcji tajnej /IV3K/ Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy.
W ocenie Krajowej Rady Sądowniczej przedstawione wyroki wydane z udziałem sędziego Zdzisława Z. wyczerpują przesłanki ustalenia zatrudnienia w wyspecjalizowanych komórkach organizacyjnych, stosujących represje za działalność niepodległościową /sekcja tajna sądów powszechnych/, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r.
Po rozpatrzeniu wniosku Zdzisława Z. o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym zarzucił naruszenie przepisów stanowiących podstawę wydania uchwały, wynikające z ich interpretacji oraz błędne ustalenia stanu faktycznego, Krajowa Rada Sądownictwa uchwałą z dnia 17 maja 2000 r. (...)podtrzymała stanowisko w sprawie i utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Zdzisław Z. zaskarżonej uchwale zarzucił:
1/ naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, polegające na przyjęciu, że orzekanie przez niego w sprawach oznaczonych sygnaturą akt "sekcji tajnej" było równoznaczne z zatrudnieniem w tej sekcji, co spowodowało bezpodstawne zastosowanie w stosunku do niego zastosowanego przepisu, 2/ naruszenie prawa procesowego art. 7, 75, 77, 80 i 107 Kpa, polegające na:
- niewskazaniu dowodów, na podstawie których w zaskarżonej uchwale przyjęto, iż sekcja tajna w Sądzie Wojewódzkim dla m.st. Warszawy istniała do 1955 r.;
- niewskazaniu z jakich przyczyn odmówiono wiarygodności jego wyjaśnieniom co do okoliczności, iż sekcja tajna w Sądzie Wojewódzkim dla m.st. Warszawy przestała istnieć w listopadzie 1953 r., w następstwie czego, sprawy oznaczone sygnaturą akt sekcji tajnej były rozpoznawane w trybie zwykłym;
- nieprzeprowadzenie dowodu z dokumentów w postaci sprawozdania Komisji Społecznej do zbadania działalności tzw. "sekcji tajnej" Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy, w tym m.in. protokołu przesłuchania współorganizatora sekcji tajnej Kazimierza C., który wymienił sędziów orzekających w tej komórce;
- zaniechanie podjęcia "wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego" /art. 7 Kpa/ poprzez: z jednej strony uwzględnienie wniosku z dnia 16 maja 2000 r. o dodatkowe powołanie dwóch sędziów specjalizujących się w prawie karnym, z uwagi na skomplikowany charakter sprawy, a z drugiej, na wydaniu orzeczenia już w dniu 17 maja 2000 r. - co uzasadnia przypuszczenie o braku niezbędnego czasu dla wnikliwego i dokładnego zapoznania się z materiałem dowodowym;
- zaniechanie przeprowadzenia dowodu z dostępnych w Ministerstwie Sprawiedliwości akt osobowych dotyczących jego osoby z lat 1951-56 i następnych;
- zaniechanie przeprowadzenia dowodu z dostępnych w Archiwum Akt Nowych akt sprawy Stanisława D. (...) i Kazimierza M. (...), pomimo pisma Przewodniczącego Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 20 stycznia 1999 r. /dot. zażądania tych akt z Sądu Najwyższego/;
- całkowite pominięcie, przy ocenie materiału dowodowego, jego wyjaśnień /pism z dnia 24 grudnia 1998 r., 19 maja 1999 r. 18 czerwca 1999 r., 10 grudnia 1999 r., 6 kwietnia 2000 r./, dotyczących spraw, w których orzekał;
- zaniechanie podjęcia czynności mających na celu ustalenie sygnatur akt spraw wskazywanych w jego wyjaśnieniach, a dotyczących "policjanta zabużańskiego" /zarzut z dekretu sierpniowego - wyrok uniewinniający/, "leśnika z Lasku Bielańskiego" /wyrok uniewinniający/ i Władysława Ż. pseud. "Z." /zarzut z dekretu sierpniowego, wyrok uniewinniający/ w celu przeprowadzenia dowodów z akt tych spraw, przemawiających przeciwko tezie, iż orzecznictwo skarżącego miało charakter represyjny;
- bezpodstawnym ustaleniu, że "szybki postęp awansowy sędziego świadczy o pełnym zaufaniu władz", co w efekcie wskazuje na spełnianie wymogów stawianych osobom dopuszczanym do orzekania w sekcjach tajnych /str. 5 i 6 uzasadnienia/;
3/ błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że był on zatrudniony w sekcji tajnej i stosował represje za działalność niepodległościową, polityczną i obronę praw człowieka, pomimo braku dostatecznych dowodów uzasadniających takie stanowisko, co spowodowało w następstwie niewłaściwe zastosowanie art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy "Prawo o ustroju sądów powszechnych".
Wskazując na powyższe podstawy skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej uchwały oraz poprzedzającej ją uchwały Krajowej Rady Sądownictwa (...) z dnia 20 stycznia 2000 r.
Krajowa Rada Sądownicza w odpowiedzi na skargę wniosła o jej oddalenie i podtrzymała argumenty wskazane w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę zważył, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie bowiem z art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. 1998 r. nr 98 poz. 607/, przepis art. 6 ust. 1 i 2 ustawy, o której mowa w art. 4, wprowadzający instytucję stanu spoczynku sędziego, nie ma zastosowania do sędziów sądów powszechnych, którzy w latach 1944-1956 byli zatrudnieni w wyspecjalizowanych komórkach organizacyjnych stosujących represję za działalność niepodległościową, polityczną lub obronę praw człowieka.
Stosownie do ust. 3 art. 7, przepisu tego nie stosuje się m.in. wobec osób, które:
1/ udowodnią, że do służb i organów, o których mowa w ust. 1 pkt 1-4, zostały skierowane przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje były zwerbowane w celu udzielenia im pomocy, 2/ udowodnią, że podczas zatrudnienia, pełnienia służby lub funkcji w strukturach, jednostkach i na stanowiskach, o których mowa w ust. 1 pkt 1-4, wykonywały wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.
W sprawie jest niesporne, iż w październiku 1953 r. skarżący jako sędzia Sądu Powiatowego został delegowany do orzekania w Wydziale IV Karnym Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy i do maja 1955 r. rozpoznawał m.in. sprawy oznaczone IV3K w sekcji III tajnej tegoż wydziału, a po reorganizacji i wyodrębnieniu Wydziału Karnego IV objął funkcję przewodniczącego Wydziału IV Karnego.
Skarżący zarzucił - zauważa Sąd - iż orzekanie przez niego w kilku sprawach oznaczonych sygnaturą sekcji tajnej nie było tożsame z zatrudnieniem w wyspecjalizowanej komórce organizacyjnej sądu, w rozumieniu wspomnianego art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. Zarzut ten ocenić należało jako nietrafny. "Zatrudnienie w wyspecjalizowanych komórkach organizacyjnych stosujących represje" na gruncie omawianej ustawy oznacza faktyczne wykonywanie pracy - w przypadku sędziego orzekanie w takiej komórce także na podstawie delegacji, czy też orzekanie w powyższych sprawach z tej komórki. W związku z powyższym organ orzekający prawidłowo ustalił, że zaistniały przesłanki ustawowe, określone w art. 7 ust. 1 pkt 4 omawianej ustawy. Fakt zatrudnienia skarżącego w wyspecjalizowanej komórce organizacyjnej, stosującej represje za działalność niepodległościową, polityczną lub obronę praw człowieka /sekcjach i wydziałach spraw tajnych, wydziałach doraźnych/. Sąd podkreślił, iż w świetle art. 7 ust. 3 pkt 3 i 2 ustawy na stronie spoczywa ciężar dowodu, że w stosunku do niej nie zachodzą przesłanki negatywne, uwalniające ją od odpowiedzialności za zatrudnienie w organach wskazanych w art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy. W niniejszej sprawie skarżący nie udowodnił, że wykonywał wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Z tych względów uznając skargę za nieuzasadnioną, na mocy art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, Sąd orzekł o oddaleniu skargi.
Zdzisław Z. reprezentowany przez swego pełnomocnika adwokata Józefa K., na zasadzie art. 101 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1271, ze zm./ oraz art. 2 wyżej wymienionej ustawy wniósł skargę kasacyjną zaskarżając w całości wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2003 r. II SA 3762/03. Skargę kasacyjną oparł na następujących podstawach:
1/ naruszeniu przepisów postępowania - art. 109 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. rozpoznaniu sprawy w dniu 10 grudnia 2003 r., pomimo złożonego wniosku o odroczenie z uwagi na nieobecność pełnomocnika.
2/ naruszeniu przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię - art. 7 ust 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy "Prawo o ustroju sądów powszechnych", przez przyjęcie, że orzekanie przez sędziego w sprawach oznaczonych sygnaturą akt "sekcja tajna" było równoznaczne z zatrudnieniem w tej sekcji.
Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej, wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącego podniósł, że w dniu 5 grudnia 2003 r. złożył on wniosek o odroczenie rozprawy wyznaczonej na dzień 10 grudnia 2003 r. z uwagi na niemożliwość udziału w tym dniu w rozprawie, a skarżący nie wyraził zgody na wyznaczenie substytuta z uwagi na szczególny charakter sprawy. W dniu 8 grudnia 2003 r. na wyżej wymienionym wniosku dokonana została adnotacja "do decyzji sądu". Jak wynika z protokołu rozprawy z dnia 10 grudnia 2003 r. - stwierdzono, że strony nie stawiły się, będąc prawidłowo powiadomione o terminie rozprawy. Brak jest jednak zapisu dotyczącego niestawiennictwa pełnomocnika skarżącego oraz odniesienia się do wniosku o odroczenie rozprawy. Uznać więc należy, że sąd pominął fakt niestawiennictwa pełnomocnika skarżącego, oraz nie podjął decyzji co do wniosku o odroczenie rozprawy zgodnie z adnotacją na wniosku z dnia 8 grudnia 2003 r. Skarżący zatem został pozbawiony możliwości obrony swych praw w rozumieniu art. 183 par. 2 pkt 5 - Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Odnośnie meritum sprawy w skardze kasacyjnej zarzucono, że Naczelny Sąd Administracyjny uznał w niniejszej sprawie, iż zatrudnienie w wyspecjalizowanych komórkach organizacyjnych stosujących represje, na gruncie ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. 1998 nr 98 poz. 607/ oznacza faktyczne wykonywanie pracy, a w przypadku sędziego - orzekanie w tej komórce także na podstawie delegacji. Nie ulega zaś wątpliwości, że art. 7 ust 1 pkt 4 wyżej cytowanej ustawy jest przepisem o charakterze represyjnym i nie może być interpretowany rozszerzająco, tak jak uczynił to Naczelny Sąd Administracyjny. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny nie wyjaśnił najważniejszej okoliczności w niniejszej sprawie, a mianowicie okresu, w jakim istniała sekcja tajna w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie. W tej sytuacji stwierdzić należy - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - iż ustalenie Sądu, że skarżący rozpoznawał sprawy w sekcji tajnej do maja 1955 r., nie znajduje jakiegokolwiek uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym. Nie wyjaśnienie okresu, w jakim istniała sekcja tajna w Sądzie Wojewódzkim, nie daje podstaw do przyjęcia, że orzekanie w sprawach noszących jedynie sygnaturę sekcji tajnej jest wystarczające dla uznania zatrudnienia w tej sekcji, w rozumieniu art. 7 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna zasługiwała na jej uwzględnienie przede wszystkim w aspekcie zarzutu opisanego pod pkt 1, tj. - naruszenia przepisów postępowania, mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy /art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi/ w zw. z art. 32 Kpa, art. 158 par. 1 pkt 2, art. 211 i art. 214 Kpc w zw. z art. 59 i 42 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, polegającym na rozpoznaniu sprawy w dniu 10 grudnia 2003 r., pomimo złożonego wniosku o odroczenie z uwagi na nieobecność pełnomocnika. Nie może budzić wątpliwości w świetle zebranego materiału dokumentacyjnego sprawy, że do akt niniejszej sprawy prowadzonej pod sygnaturą II SA 3762/03, zakończonej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2003 r., skutecznie zostało dołączone pismo pełnomocnika skarżącego adwokata Józefa K. z dnia 5 grudnia 2003 r./data wpływu do Sądu tego samego dnia/ i wszyte do wymienionych akt przed protokołem z rozprawy sądowej przeprowadzonej w dniu 10 grudnia 2003 r. Trafnie podniesiono w skardze kasacyjnej, że na wspomnianym pisemnym wniosku o odroczenie rozprawy zamieszczona została adnotacja /zarządzenie/ z dnia 8 grudnia 2003 r. "Do decyzji Sądu". Wniosek pełnomocnika strony skarżącej o odroczenie rozprawy uzasadniony był tym, iż w dacie 10 grudnia 2003 r. zaistniała konieczność jego uczestniczenia w obchodach 85-lecia adwokatury polskiej, zaś ze względu na szczególny charakter sprawy, skarżący nie wyraził zgody na udział w sprawie substytuta. Na rozprawie w dniu 18 maja 2004 r. wszczętej skargą kasacyjną pełnomocnik skarżącego Józef K. nadto oświadczył, iż na dzień rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w Warszawie /tj. 10 grudnia 2003 r./ pełnił funkcję sekretarza Naczelnej Rady Adwokackiej.
W powyższych okolicznościach sprawy prowadzenie rozprawy, przy nieobecności stron, naruszało przysługujące skarżącemu prawo do ochrony procesowej w wymiarze sprawiedliwości sprawowanym przez NSA w Warszawie, skoro wniosek o odroczenie rozprawy był złożony przed rozprawą i nie został rozstrzygnięty w formie procesowej. Należy mieć na uwadze i to, że prawo skarżącego do obrony nie może być ograniczone do prawa wniesienia skargi, bez umożliwienia skarżącemu merytorycznej obrony. Zważyć również należało na pełne zastosowanie w postępowaniu przed sądem administracyjnym art. 407 Kpc, ze skutkami procesowymi przy odesłaniu do odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.
Pominięcie przedmiotowego wniosku przez skład orzekający i wydanie wyroku pod nieobecność pełnomocnika powoduje zatem wadę procesową w rozumieniu art. 174 pkt 2 cyt. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Z powyższych względów, uwzględniając skargę kasacyjną, na zasadzie art. 185 par. 1 należało uchylić zaskarżony wyrok w całości i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania.