Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2004 r., II SA 4355/03 oddalił skargę Edyty C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 października 2003 r., odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu wyroku Sąd powołał się na ustalenia organów, z których wynikało, iż o świadczenie w drodze wyjątku ubiegała się Edyta C.- po zmarłym ojcu Norbercie C. Z ustaleń dokonanych przez Prezesa ZUS wynika, że zmarły Norbert C. posiadał ponad 22-letni okres ubezpieczenia.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./ przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, gdy wnioskodawca spełnia łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałej po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Odmawiając przyznania świadczenia organ zbadał uprawnienia, jakie przysługiwałyby zmarłemu, bowiem renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a także do niej powinny odnosić się szczególne okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1.
Powodem odmowy przyznania świadczenia był fakt, iż Norbert C. prowadząc w latach 1999-2001 działalność gospodarczą nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Fakt ten nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1.
W skardze na powyższą decyzję zaznaczono, że szczególne okoliczności odnoszą się wyłącznie do osób uprawnionych, tj. ubiegających się o świadczenie. Okoliczność nieodprowadzania składek przez Norberta C. jest niezawiniona przez skarżącą, nie miała ona na nią żadnego wpływu i dlatego odmowa przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku jest nieuzasadniona.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podnosząc, iż skarżąca nie spełnia również drugiej przesłanki, bowiem nie jest osobą, która z uwagi na wiek i stan zdrowia nie może podjąć zatrudnienia.
Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że do uzyskania świadczenia w trybie wyjątkowym konieczne jest spełnienie wszystkich przesłanek ustawowych. W przypadku osób pozostałych po ubezpieczonym, świadczenie jest pochodną uprawnienia ubezpieczonego.
Oznacza to, że może być przyznane dzieciom wówczas, gdy mogłoby być przyznane ojcu /por. wyrok NSA z dnia 11 września 2001 r. II SA 1717/01 - Lex 55030/. Wbrew interpretacji dokonanej przez pełnomocnika skarżącej, to nie skarżąca musi być osobą, która wskutek szczególnych okoliczności nie spełniła warunków ustawowych.
Szczególne okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy odnoszą się do ubezpieczonych, którzy zmarli pozostawiając po sobie uprawnionych członków rodziny.
Sąd podzielił pogląd Prezesa ZUS, że z ustaleń poczynionych w sprawie nie wynika, aby po stronie zmarłego ojca skarżącej wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiłyby mu uzyskanie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego w zwykłym trybie. Nie jest taką okolicznością świadczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 lipca 2001 r. II SA 444/01 - Lex 53781 stwierdził, że świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez zgłoszenia jej do ubezpieczenia i tym samym nieodprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego.
Skarżąca, będąc osobą pełnoletnią i zdolną do pracy nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku.
Sąd I instancji powołał się na wyrok NSA z dnia 13 września 2001 r. II SA 226/01, w którym Sąd ten przyjął, że pojęcie wieku w myśl przepisu art. 83 ust. 1 ustawy jako przeszkodę w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającej do świadczenia w drodze wyjątku, należy rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność /wiek poniżej 18 lat/ a nie ogólną granicę wieku dzieci, uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnień dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu /Lex nr 51000/. Identycznie wypowiedział się NSA w wyroku z dnia 3 września 2001 r. w sprawie II SA 1401/01 - Lex 55031.
Wobec niespełnienia przez skarżącą dwóch warunków, wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy, umożliwiających uzyskanie prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, Sąd uznał, że decyzja nie narusza prawa i skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego Edyta C., reprezentowana przez adwokat Urszulę Cz. i zarzuciła naruszenie prawa materialnego art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez przyjęcie, że szczególne okoliczności, o których mowa w powołanym przepisie odnoszą się wyłącznie do osoby ubezpieczonej, która zmarła, a nie również do pozostałych po nim członków rodziny oraz naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy art. 145 par. 1 lit. "c" przez nieuwzględnienie skargi, pomimo, iż w toku postępowania administracyjnego ZUS naruszył przepis art. 7 Kpa. Skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu skargi podnosi się, iż brzmienie art. 83 ustawy wskazuje, że owe szczególne okoliczności o jakich mowa w tym przepisie, odnoszą się nie tylko do ubezpieczonych, ale i do pozostałych po nich członków rodziny. Za przyjęciem takiego rozumienia przepisu przemawia w szczególności użyty w nim wyraz "oraz", który wskazuje, że dwa wymienione podmioty czyli ubezpieczony i pozostały po nim członek rodziny, winny być traktowane indywidualnie przy ocenie okoliczności nie pozwalających im na uzyskanie prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Słownikowe znaczenie spójnika "oraz" jest takie, iż łączy on człony szeregu składniowego, zwykle współrzędne części zdania, które zachowują swoje indywidualne znaczenie.
Przyczyny te w większości są różne w zależności od tego, czy dotyczą ubezpieczonego czy członka rodziny, zwłaszcza gdy dotyczy to dziecka, które w chwili śmierci było małoletnie.
Decyzja Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, Prezes naruszył jednak przepis art. 7 Kpa, gdyż zdecydowanie pominął słuszny interes obywatela. W chwili wystąpienia o przyznanie świadczenia Edyta C. była osobą małoletnią. Obecnie ukończyła szkołę średnią z bardzo dobrymi wynikami i dostała się na wyższą uczelnię. Brak środków finansowych uniemożliwi jej dalszą naukę i utrzymanie się. Indywidualny interes skarżącej, chociaż słuszny i godny nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego został jednak naruszony przy wydawaniu zaskarżonej decyzji. Tego naruszenia prawa nie dostrzegł WSA, przy czym- zdaniem skarżącej mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Nie jest zasadnym podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Przepis ten w ust. 1 uzależnia przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy w skutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą- ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Zarówno Sąd w zaskarżonym wyroku jak i organ dokonały prawidłowej wykładni tego przepisu przyjmując, iż szczególne okoliczności, o których mowa w powołanym przepisie odnoszą się do ubezpieczonego, a nie stanowi o nich okoliczność, iż osoba ubezpieczona z której praw wywodzi swoje roszczenie strona, zaniechała zgłoszenia prowadzenia działalności do ubezpieczenia i nie odprowadzała składek z tego tytułu. Niezależnie od powyższego skarżąca jako osoba, która w dacie wydania decyzji ostatecznej była osobą pełnoletnią, a więc zdolną do pracy ze względu na wiek, nie spełniała wymogów ustawowych do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku.
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym tę sprawę podziela wykładnię przepisu art. 83 ust. 1 ustawy przedstawioną w zaskarżonym wyroku oraz powołanych w nim wcześniejszych wyrokach sądu administracyjnego. Okoliczność, że skarżąca pobiera naukę i dlatego nie może podjąć zatrudnienia nie mieści się w przesłance, o której mowa w omawianym przepisie.
Nie można także uznać za zasadny zarzutu naruszenia art. 145 par. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, powiązanego z zarzutem naruszenia art. 7 Kpa przez organ, gdyż słuszny interes obywatela może być uwzględniony tylko wówczas gdy zostaną spełnione przesłanki zawarte w przepisie prawa materialnego.
Skoro skarżąca nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku to stosując prawo- organ nie działał w granicach uznania administracyjnego, bowiem działanie w granicach uznania administracyjnego ma miejsce wówczas gdy wybór sposobu załatwienia sprawy pozostawiony jest organowi. Wówczas organ obowiązany jest wyważyć czy uwzględnia interes obywatela czy też interes społeczny i stosować dyrektywę interpretacyjną z art. 7 Kpa.
Gdy nie zostaną spełnione wymagania zamieszczone w prawie materialnym- jak w tej sprawie- nie dochodzi do stosowania wskazań z art. 7 Kpa a organ odmawiając przyznania świadczenia nie działa w granicach uznania administracyjnego.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.