Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 4 listopada 2002 r., sygn. akt SA 874/02 Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę J. K. i uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2002 r. Nr [...], którą została utrzymana w mocy decyzja tego organu z dnia [...] października 2001 r. o odmowie przyznania J. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).
Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.
Matka skarżącego została deportowana do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy. Skarżący urodził się 12 sierpnia 1940 r. w miejscu deportacji i przebywał tam z matką do 9 października 1945 r. W ocenie Sądu była to represja w rozumieniu art. 2 powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r., ponieważ intencją ustawodawcy było objęcie prawem do uzyskania rekompensaty pieniężnej za doznane krzywdy spowodowane deportacją wszystkich osób, które poddane były tego rodzaju represji przez okres co najmniej 6 miesięcy w latach 1939 - 1945 i to bez względu na wiek. Stanowisko takie wynika z licznych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego, a w szczególności z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2001 r., sygn. akt III RN 112/99. W tym stanie rzeczy zdaniem Sądu, brak jest podstaw do kwestionowania uprawnienia skarżącego do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r.
Rewizję nadzwyczajną od wyroku NSA z dnia 4 listopada 2002 r. wniósł Prokurator Generalny zarzucając rażące naruszenie przepisu art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2004 r. Sąd Najwyższy umorzył postępowanie z rewizji nadzwyczajnej i doręczył odpis postanowienia Kierownikowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w dniu 28 stycznia 2004 r.
W tym stanie rzeczy skargę kasacyjną od wyroku NSA z dnia 4 listopada 2002r. wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 102 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. –Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.).
W skardze kasacyjnej podniesiony został zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. poprzez przyjęcie, iż za osobę represjonowaną może być uznana osoba urodzona na terytorium III Rzeszy, w sytuacji gdy bezsporne jest, że skarżący nie był deportowany do pracy przymusowej., ponieważ urodził się w miejscu pracy przymusowej matki, już po wywiezieniu jej do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy. W ocenie wnoszącego skargę kasacyjną powołanie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 13 stycznia 2001 r., sygn. akt III RN 112/99 nie jest uprawnione, ponieważ z tego wyroku nie wynika pogląd, na który powołał się NSA.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 (ONSA z 1999 r., z.1, poz.1) trafnie zwrócono uwagę, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), zwana dalej ustawą o świadczeniu, nie przewiduje objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego i nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Należy przy tym mieć na uwadze, na co wielokrotnie zwrócono uwagę w orzecznictwie sądowym, że ustawa o świadczeniu odróżnia samo pojęcie represji i osoby represjonowanej od świadczenia, którego wysokość jest związana z okresem wykonywania pracy przymusowej. Dlatego też konsekwentnie przyjmuje się w orzecznictwie sądowym (przykładowo w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2001 r. sygn. akt III RN 112/99, na który powołał się Sąd w zaskarżonym wyroku oraz wnoszący skargę kasacyjną), że wykazanie wykonywania pracy przymusowej nie jest warunkiem uznania za represję, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy - pobytu w obozie pracy lub na robotach przymusowych.
Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek.
Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut sprowadza się do wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu. Przepis ten określa pojęcie represji polegającej na deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego,w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terytoriów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Kontrowersje dotyczące interpretacji tego przepisu, w kontekście pozostałych przepisów ustawy o świadczeniu, ujawniły się w orzecznictwie sądowym w zakresie dotyczącym dzieci, które były wywożone wraz z rodzicami, a także dzieci, które urodziły się w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez matkę.
Skład orzekający w tej sprawie podziela ten kierunek wykładni, który przyjmuje, że o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Nie sposób bowiem racjonalnie uzasadnić, że sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna od sytuacji dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na roboty przymusowe. Jeżeli przyjmie się, że o represji nie decyduje wiek dziecka oraz to, czy faktycznie pracowało, to nie powinno również budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę.
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., sygn. akt III RN 120/02 trafnie przyjęto, że nie można zakładać, że cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja kobiety do pracy przymusowej, która urodziła dziecko po wywiezieniu nie rozciąga się na to dziecko.
Należy podzielić stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lutego 2003 r., sygn. akt II SA/Ka 834/01, iż odmienne traktowanie osób urodzonych w obozach pracy, w stosunku do osób osadzonych tam w wieku niemowlęcym czy dziecięcym, nawet jeżeli dziecko nie mogło wykonywać pracy, godziłoby w zasady słuszności i poczucia sprawiedliwości.
Takiemu stanowisku nie można przeciwstawiać argumentu podniesionego przez wnoszącego skargę kasacyjną ma rozprawie, iż obecnie toczą się prace legislacyjne nad zmianą ustawy o świadczeniu, które mają na celu objęcie tą ustawą małoletnich, w tym także dzieci urodzonych w czasie deportacji matki. Może to bowiem przemawiać za zamiarem jednoznacznego uregulowania tej kwestii i usunięciem wątpliwości interpretacyjnych.
Z przytoczonych wyżej względów należało dojść do wniosku, że skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) orzekł jak w sentencji.