Uzasadnienie
Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 2 lipca 2003 r. sygn. akt I SA 2999/02 oddalił skargę Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi, wniesioną na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z 24 października 2002 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o uwłaszczeniu Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi nieruchomością położoną w Łodzi przy ul. [...]
Decyzją, której dotyczy powyższy wyrok, Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast utrzymał w mocy swoją decyzję z 9 września 2002 r. Nr [...], którą stwierdził, że decyzja Wojewody Łódzkiego z 28 lutego 1994 r. Nr GG IV.7224/2/725/93 w przedmiocie uwłaszczenia Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi nieruchomością położoną w Łodzi przy ul. [...], oznaczoną jako działka Nr [...] o powierzchni [...] m2, została wydana z naruszeniem prawa w zakresie odnoszącym się do części działek Nr [...] powstałych z podziału działki Nr [...], a w zakresie części działki Nr [...], która powstała z podziału działki Nr [...], stwierdził nieważność decyzji. W uzasadnieniu swej decyzji organ centralny podniósł, że Wojewoda Łódzki decyzją z 28.II.1994 r. stwierdził nabycie przez Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi z mocy prawa z dniem 5.XII.1990 r. prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego w Łodzi przy ul. [...], oznaczoną jako działka Nr [...] o pow. [...] m2 oraz nieodpłatne nabycie własności budynków i urządzeń znajdujących się na tym gruncie. W związku z wystąpieniem Prezydenta Miasta Łodzi, Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wszczął z urzędu postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody Łódzkiego o uwłaszczeniu Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" nieruchomością położoną w Łodzi przy ul. Kopcińskiego 58. W toku postępowania nadzorczego organ ustalił, że działka Nr 17/6 uległa podziałowi i stanowi obecnie część działek Nr [...]. Z decyzji ostatecznych Wojewody Łódzkiego z 5.IV.2001 r. wynika, ze wydzielone działki stały się z mocy prawa z dniem 27.V.1990 r. własnością Gminy Łódź. Oznacza to, że Wojewoda Łódzki w zakresie odnoszącym się do tych działek nie był organem właściwym do wydania decyzji o uwłaszczeniu Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]". Stan ten wyczerpuje przesłankę nieważności wymienioną w art. 156 § 1 pkt 1 kpa. Niezależnie od tego, Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wskazał, że przedsiębiorstwo państwowe – Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w dniu 5.XII.1990 r. tj. w dniu uwłaszczenia z mocy prawa państwowych osób prawnych, nie istniało faktycznie ani prawnie. Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" zostały utworzone jako przedsiębiorstwo państwowe zarządzeniem Nr 157 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31.XII.1990 r. Poprzednio istniało Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]", które uległo podziałowi. Z części podzielonego przedsiębiorstwa powstało przedsiębiorstwo państwowe Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi. Tym samym w dniu 5.XII.1990 r. Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" nie posiadały osobowości prawnej. Oznacza to, że decyzja uwłaszczeniowa została wydana przez Wojewodę Łódzkiego w całości z rażącym naruszeniem art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29.IX.1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 z późn. zm.).
W świetle powyższego spełnione zostały przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji zarówno na podstawie art. 156 § 1 pkt 1 jak i pkt 2 kpa. Stwierdzenie nieważności decyzji nie jest jednak możliwe ponieważ po wydaniu decyzji zaistniały nieodwracalne skutki prawne. Prawa rzeczowe do działek Nr 17/13, 17/14 i 17/15 (omyłkowo podano 17/5) na podstawie aktów notarialnych zostały przeniesione na rzecz Skarbu Państwa, który z kolei przeniósł własność działek Nr 17/13 i Nr 17/15 na Łódzką Regionalną Kasę Chorych w Łodzi. Działka Nr 17/14 została natomiast oddana we współzarząd Sądu Wojewódzkiego w Łodzi oraz Prokuratury Wojewódzkiej w Łodzi. Skutków prawnych cywilnoprawnego obrotu nieruchomościami, organ administracji nie jest w stanie odwrócić, w związku z czym organ centralny nie mógł w tym zakresie stwierdzić nieważności decyzji uwłaszczeniowej, a jedynie wydanie jej z naruszeniem prawa.
Na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z 24.X.2002 r. skargi do NSA złożyły Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi oraz Prezydent Miasta Łodzi. Skarga Prezydenta Miasta Łodzi została odrzucona postanowieniem NSA z 21.I.2003 r. z powodu uchybienia terminu do jej wniesienia.
Skarżące Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając, ze narusza ona przepis § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 10.II.1998 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczenia osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu, zgodnie z którym właściwy organ stwierdza dotychczasowe prawo zarządu na podstawie co najmniej jednego z dokumentów wymienionych w tym przepisie. Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" twierdzą, że przedstawiły decyzję Nr 154/86 z 23.V.1986 r. w sprawie ustalenia nowych opłat za zarząd gruntu położonego w Łodzi przy ul. Kopcińskiego 58.
Przedstawiły też dokumenty wskazujące, że Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" są zakładem funkcjonującym od 1902 r. i spełniały wymogi cyt. rozporządzenia Rady Ministrów odnośnie zarządu nieruchomością. Zdaniem skarżących Zakładów bezzasadnie przyjął organ centralny, że Wojewoda Łódzki nie był organem właściwym do wydania decyzji o uwłaszczeniu. Zdaniem Zakładów należące do nich mienie było wyłączone z komunalizacji na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z 10.V.1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych. Należą one bowiem do przedsiębiorstw państwowych wykonujących zadania o charakterze ogólnokrajowym lub ponad wojewódzkim, o których mowa w tym przepisie.
Z tych względów komunalizacja nastąpiła niesłusznie. Do tego decyzja uwłaszczeniowa została wydana przez Wojewodę Łódzkiego w dniu 28.II.1994 r., a w tej dacie grunty przy ul. Kopcińskiego należały do Skarbu Państwa, gdyż do gminy należą dopiero od 2001 r.
Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał skargi za zasadną.
Zdaniem Sądu, ustalenia dokonane w sprawie przez Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast są prawidłowe. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Łódzkie Zakłady Przemysły Spirytusowego "[...]" w Łodzi powstało wskutek podziału na mocy zarządzenia Nr 151 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31.XII.1990 r. przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]" z siedzibą w W-wie.
Przedsiębiorstwo Państwowe Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi zostało utworzone zarządzeniem Nr 157 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31.XII.1990 r., które weszło w życie z dniem podpisania z mocą od 1 lipca 1991 r. W tym stanie rzeczy Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" do tego dnia posiadały status zakładu Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]", zgodnie z § 8 zarządzenia Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.IV.1973 r. w sprawie utworzenia przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]", przy czym z niczego nie wynika aby zakład przedsiębiorstwa posiadał osobowość prawną.
Z tych względów według Sądu postanowieniem Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi z 16 grudnia 1983 r., na które powołują się skarżące Zakłady, ustanowiony został pełnomocnik Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]" do składania oświadczeń woli w zakresie praw i obowiązków majątkowych tego przedsiębiorstwa w odniesieniu do działalności Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi. Stąd też Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" nie mogły skutecznie nabyć w dniu 5.XII.1990 r. praw rzeczowych do nieruchomości, co oznacza, że decyzja Wojewody Łódzkiego stwierdzająca takie nabycie, rażąco narusza przepis art. 2 ust. 1 i 2 powołanej ustawy z 29.IX.1990 r. stanowiący o uwłaszczeniu państwowych i komunalnych osób prawnych. Błędny – zdaniem Sądu – jest zawarty w skardze pogląd jakoby o zdolności Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" do nabycia praw rzeczowych do nieruchomości przesądzał fakt, iż były one adresatem decyzji administracyjnych w sprawie opłat za zarząd nieruchomością. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 29.IV.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z 1989 r. Nr 14 poz. 74 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym w dniu 5.XII.1990 r. zarząd był formą korzystania z nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa przez państwowe Jednostki organizacyjne zarówno wyposażone w osobowość prawną jak i nie posiadające osobowości prawnej. Z tych względów Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" mogły być jako jednostka organizacyjna Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]" adresatem decyzji administracyjnych dotyczących opłat za korzystanie z nieruchomości. Nie ma to jednak żadnego znaczenia dla oceny możliwości nabycia przez Zakłady w dniu 5.XII.1990 r. praw rzeczowych do nieruchomości, które jest uzależnione od posiadania osobowości prawnej. W tej kwestii przedstawione dokumenty nie pozostawiają wątpliwości, że w dniu 5.XII.1990 r. skarżące Zakłady nie posiadały osobowości prawnej, nie mogły zatem skutecznie nabyć prawa użytkowania wieczystego do gruntu i prawa własności położonych na nim budynków i urządzeń.
Decyzja Wojewody Łódzkiego stwierdzająca takie nabycie dotknięta jest wadą skutkującą nieważnością i to nie tylko – jak stwierdził organ nadzoru – z powodu rażącego naruszenia art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29.IX.1990 r. lecz także - czego organ nie dostrzegł – z powodu skierowania jej do osoby nie będącej stroną w sprawie (art. 156 § 1 pkt 4 kpa), co rzutowało na ocenę interesu prawnego Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" w postępowaniu administracyjnym będącym przedmiotem nadzoru. Prawidłowo też Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast uznał, że decyzja uwłaszczeniowa w zakresie odnoszącym się do działek skomunalizowanych, została wydana z naruszeniem przepisu określającego właściwość organu w sprawach uwłaszczenia. Sąd podkreślił, że błędem obarczone jest twierdzenie skarżącego, iż mienie należące do Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" podlegało wyłączeniu z komunalizacji na zasadzie określonej w art. 11 ust. 1 ustawy z 10.V.1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym... jako mienie przedsiębiorstw państwowych i jednostek organizacyjnych wykonujących zadania o charakterze ogólnokrajowym lub ponad wojewódzkim. Wyłączenie z komunalizacji na podstawie art. 11 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy dotyczyło mienia państwowego, które należało do przedsiębiorstw państwowych i jednostek organizacyjnych wykonujących zadania o charakterze ogólnokrajowym lub ponad wojewódzkim wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 9.VII.1990 r. w sprawie ustalenia wykazu przedsiębiorstw państwowych i jednostek organizacyjnych, których mienie nie podlega komunalizacji (Dz.U. N r 51, poz. 301). W wykazie tym nie umieszczono Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]", w związku z czym przepis art. 11 ust. 1 ustawy komunalizacyjnej nie ma do nich zastosowania.
Błędne jest też twierdzenie skarżącego, iż do roku 2001, w którym wydana została decyzja o komunalizacji, grunty przy ul. Kopcińskiego w Łodzi należały do Skarbu Państwa, w związku z czym Wojewoda Łódzki był uprawniony do wydania decyzji o uwłaszczeniu Zakładów. Pogląd ten nie uwzględnia treści przepisu art. 5 ust. 1 ustawy z 10.V.1990 r. w myśl którego komunalizacja mienia nastąpiła z dniem wejścia w życie tej ustawy tj. 27.V.1990 r.
Deklaratoryjne decyzje Wojewody Łódzkiego z 5.IV.2001 r. jedynie potwierdziły skutek prawny w postaci przejścia prawa własności na Gminę Miasta Łodzi, który nastąpił z mocy samego prawa.
Skoro część przedmiotowej nieruchomości w dniu 27.V.1990r. uległa komunalizacji, stosownie do art. 5 ust.1 pkt 1 ustawy z 10.V.1990 r., to wydanie decyzji uwłaszczeniowej przez Wojewodę Łódzkiego nastąpiło z naruszeniem właściwości organów określonej w art. 2 ust. 3 ustawy z 29.IX.1990 r. Prawidłowo zatem ustalił organ nadzoru, że co do części nieruchomości objętej komunalizacją, decyzja Wojewody Łódzkiego jest dotknięta wadą nieważności.
Skargę kasacyjną od w/w wyroku Naczelnego Sadu Administracyjnego wniosły na podstawie art. 101 ustawy z 30.VIII.2002 r. - Przepisy wprowadzające...(Dz.U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.) Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi reprezentowane przez radcę prawnego Maksymiliana Górniaka, zaskarżając ten wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono rażące naruszenie prawa, a to: 1) § 1 ust. 3 uchwały Nr 388 Rady Ministrów z 17.XI.1960r. o przedsiębiorstwach prowadzących (M.P. Nr 94, poz. 417 z późn. zm.) w związku z § 5ust. 1 cytowanego rozporządzenia (nie wymieniono jakiego rozporządzenia) oraz art. 21 ust. 1 dekretu z 26.X.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111) poprzez uznanie, że Ł.Z.P.S. "[...]" w Łodzi w dniu, na który zostały uwłaszczone nieruchomością położoną w Łodzi przy ul. Kopcińskiego 58, nie posiadały osobowości prawnej, 2) art. 77 § 1 kpa, poprzez niewłaściwą ocenę i rozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, na skutek nie odniesienia się przy wyrokowaniu do zapisów Statutu Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego oraz zapisów znajdujących się w akcie jego powołania, wskazujących na charakter przedsiębiorstwa prowadzącego typu "A" w rozumieniu "w/w rozporządzenia" (którego nie podano), zapisów znajdujących się w powołanych dokumentach, wskazujących na posiadanie przez ŁZPS. "[...]" osobowości prawnej, niewykreślenia Ł.Z.P.S. "[...]" w Łodzi z rejestru przedsiębiorstw państwowych, pomimo włączenia go do struktur P.P.S. "[...]". W konsekwencji tego NSA odmówił Ł.Z.P.S. "[...]" w Łodzi posiadania przymiotu osobowości prawnej i uznał, że przedsiębiorstwo nie mogło być skutecznie uwłaszczone w/w nieruchomością. W związku z tym, wnoszący skargę kasacyjną domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia w całości. Bezspornym według wnoszącego skargę kasacyjną jest, że zarządzeniem Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.IV.1973 r. Ł.Z.P.S. "[...]" w Łodzi zostały włączone w struktury organizacyjne P.P.S. "[...]" Nie można jednak zgodzić się ze stwierdzeniem, że tym samym jest to jednoznaczne z utratą przez Ł.Z.P.S. "[...]" w Łodzi, osobowości prawnej.
Zgodnie bowiem z przepisami ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, przedsiębiorstwo państwowe uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorstw państwowych, traci ją zaś z chwilą wykreślenia z tego rejestru. Pomimo włączenia w struktury P.P.S. "[...]", Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" nie zostały wykreślone z rejestru przedsiębiorstw państwowych. Z zarządzenia Nr 37 o utworzeniu P.P.S. "[...]" wynika, ze "Przedsiębiorstwo [...]" pełni funkcję ogólnobranżowego zjednoczenia wiodącego. W świetle obowiązujących wówczas przepisów – uchwała Nr 388 Rady Ministrów z 1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących, - w wyjątkowo uzasadnionych przypadkach właściwy minister mógł utworzyć przedsiębiorstwo państwowe wykonujące wyłącznie funkcje przedsiębiorstwa typu A. Przedsiębiorstwo prowadzące wykonywało w stosunku do przedsiębiorstw w nim zgrupowanych funkcje przewidziane obowiązującymi przepisami dla zjednoczeń. Przedsiębiorstwa zgrupowane w przedsiębiorstwie prowadzącym posiadały w stosunku do tego przedsiębiorstwa uprawnienia i obowiązki przewidziane obowiązującymi przepisami dla przedsiębiorstw zgrupowanych w zjednoczeniach. Tym samym błędne jest – zdaniem składającego skargę kasacyjną – przyjęcie przez NSA, że włączenie Ł.Z.P.S. "[...]" w Łodzi do struktury organizacyjnej P.P.S. "[...]" pozbawiało automatycznie ten pierwszy podmiot osobowości prawnej. Z uzasadnienia skarżonego wyroku wynika wyraźnie, że NSA przyjmując, ze nowo utworzony P.S.S. "[...]" jest "zwykłym" przedsiębiorstwem państwowym, nie odniósł się do innych niż wymienione wyżej przesłanek, wskazujących jednoznacznie, że P.S.S. "[...]" jest przedsiębiorstwem prowadzącym typu "A" w rozumieniu w/w "rozporządzenia", a mianowicie struktura organizacyjna przedsiębiorstwa P.S.S. "[...]" wynikająca ze statutu i aktu powołania jest zupełnie różna od "zwykłych" przedsiębiorstw państwowych i odpowiada warunkom określonym w przepisach o przedsiębiorstwach prowadzących. Bardzo istotnym elementem dla oceny charakteru P.S.S. "[...]" i posiadania osobowości prawnej P.S.S. "[...]", który także nie był przedmiotem rozważań NSA, jest kwestia występowania stosunków cywilnoprawnych wewnątrz przedsiębiorstwa. W przypadku zwykłych przedsiębiorstw wielozakładowych, zarówno przepisy prawne jak i doktryna nie dopuszczały możliwości występowania stosunków cywilnoprawnych pomiędzy zakładami tego samego przedsiębiorstwa (np. Zarys Prawa Gospodarczego, Marek Madcy i Andrzej Stelmachowski PWN W-wa 1980 r. str.97).
Również Sąd Najwyższy w uchwale z 11.III. 1994r. III Cz.P.21/94 stwierdził, że "nie sposób przyjąć, aby w charakterze stron przeciwstawnych występowały dwie jednostki organizacyjne tej samej osoby prawnej np. dwa zakłady przedsiębiorstwa wielozakładowego". Zasada ta nie obowiązywała w przedsiębiorstwach prowadzących typu "A". Ma to swoje odzwierciedlenie w § 18 pkt 2 Statutu, który dopuszczał rozstrzyganie sporów między zakładami P.P.S. "[...]" na drodze postępowania arbitrażowego. Ł.Z.P.S. "[...]" Łódź przez cały czas od utworzenia P. P.S. "[...]" Warszawa, do czasu jego likwidacji pozywały i były pozywane we własnym imieniu jako ŁZ.P.S. "[...]". Należy także - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną – mieć na uwadze fakt, że samo przekazanie składników majątkowych między ŁZ.P.S. "[...]", a P.S.S, "[...]" – dwoma osobami prawnymi - na podstawie protokółu zdawczo-odbiorczego było zgodne z obowiązującymi w tym przedmiocie przepisami t.j. rozporządzeniem Rady Ministrów z 4.X.1958 r. (Dz.U. Nr 67, poz. 332 z późn. zm.).
Wyrok NSA nie uwzględnia faktu, że w okresie gospodarki socjalistycznej istniało kilka typów przedsiębiorstw państwowych. Sposób organizacji, zakres uprawnień podmiotów wchodzących w skład P.P.S. "[...]" wskazuje, że jest to podmiot pełniący funkcję zjednoczenia wiodącego, a to świadczy, że było to przedsiębiorstwo w ramach którego działające podmioty mogły mieć osobowość prawną. Powyższe w połączeniu z faktem, że Ł.Z.P.S. "[...]" nigdy nie zostały wykreślone z rejestru przedsiębiorstw państwowych wskazuje, że wyrok uznający niedopuszczalność uwłaszczenia Ł.Z.P.S. "[...]" w Łodzi z uwagi na nieposiadanie w dniu uwłaszczenia osobowości prawnej narusza prawo, co uzasadnia wniesienie skargi kasacyjnej.
Odpowiedź na skargę kasacyjną złożył Minister Infrastruktury, wnosząc w niej o oddalenie skargi. Ustosunkowując się do zarzutów skargi Minister podniósł, że niewątpliwe jest, iż uwłaszczenie z mocy art. 2 ust. 1-2 ustawy z 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości odnosi się do daty 5.XII.1990 r., a uwłaszczeniu podlegały państwowe osoby prawne. W dniu 5.XII.1990 r. osobowość prawną posiadało Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]" z siedzibą w Warszawie, utworzone zarządzeniem Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia 16 kwietnia 1973 r. i powstałe z połączenia szeregu przedsiębiorstw państwowych. Na osobowość prawną tego Przedsiębiorstwa wskazuje też statut (§ 3) dołączony do skargi kasacyjnej odnoszącej się do sprawy sygn. akt OSK 25/04. Żadna wewnętrzna jednostka organizacyjna tego Przedsiębiorstwa nie posiadała osobowości prawnej. Decyzja uwłaszczeniowa organu wojewódzkiego nie odnosi się do w/w Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]" z siedzibą w Warszawie, lecz wskazała na uwłaszczenie przedsiębiorstwa państwowego Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi. To ostatnie przedsiębiorstwo zostało utworzone zarządzeniem Nr 151 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 grudnia 1990 r., a więc utworzone już po dniu 5.XII.1990 r. Skoro zatem Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi nie istniały w dniu 5.XII.1990r. jako przedsiębiorstwo państwowe, nie mogły tym samym w tym dniu posiadać osobowości prawnej. Zważyć też należy, że wewnętrzne jednostki organizacyjne przedsiębiorstw państwowych mogły posiadać zdolność prawną do wykonywania szeregu czynności prawnych, co nie jest równoznaczne z posiadaniem osobowości prawnej przez te jednostki, którego to faktu wydaje się nie odróżniać skarżący. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów dekretu z 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych oraz uchwały Nr 388 Rady Ministrów z 17 listopada 1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących. Jednakże w dniu 5.XII.1990 r. ani tym bardziej w dacie późniejszej, przepisy w/w dekretu i uchwały Rady Ministrów nie istniały w obiegu prawnym, a więc nie było możliwe naruszenie nieobowiązujących przepisów.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna wniesiona przez Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...] w Łodzi od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 2 lipca 2003 r. sygn. akt I S.A. 2999/02 nie jest uzasadniona.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30.VIII.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Granice skargi kasacyjnej oznaczają przyjęte w niej podstawy określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa jak i jego zakres. Problematykę uwłaszczenia państwowych osób prawnych – a z tymi zagadnieniami związany jest przedmiot sprawy, której dotyczy zaskarżony wyrok – nieruchomościami Skarbu Państwa, regulowała ustawa z 29.IX.1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 z późn. zm.) stanowiąc w art. 2 ust. 1 i 2, że grunty będące własnością Skarbu Państwa znajdujące się w dniu 5.XII.1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych innych niż Skarb Państwa, stają się z tym dniem z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego, a znajdujące się na tych gruntach budynki i inne urządzenia stają się własnością osób prawnych będących dotychczas zarządcami gruntów. W świetle przepisów ustawy z 29.IV.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z 1991r. Nr 30, poz. 127 z późn. zm.) zarząd do gruntów państwowych mógł przysługiwać państwowym jednostkom organizacyjnym, a więc zarówno posiadającym jak i nie, osobowość prawną. Regulacja przewidziana powołanym art. 2 ustawy z 29.IX.1990 r. dotyczyła tylko zarządców gruntów Skarbu Państwa legitymujących się osobowością prawną. Oceny zatem czy podmiot występujący o uwłaszczenie go określoną nieruchomością Skarbu Państwa w trybie ustawy, o której wyżej mowa spełniał przesłanki ustawowe, w tym przypadku czy był państwową osobą prawną, należało dokonać według stanu organizacyjnego tej jednostki w dacie wskazanej w ustawie jako dzień uwłaszczenia tj. na dzień 5.XII.1990 r. i w odniesieniu do stanu prawnego obowiązującego wówczas w tym zakresie.
I tak też postąpił zarówno organ centralny badający w trybie nadzoru decyzję uwłaszczeniową Wojewody Łódzkiego jak i Naczelny Sąd Administracyjny, czego potwierdzeniem jest uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Natomiast wnoszący skargę kasacyjną w podstawach skargi w pkt 1 zarzucał zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów uchwały Nr 388 Rady Ministrów z 17.XI.1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących (M.P. Nr 94, poz. 417) oraz dekretu z 26.X.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111) poprzez uznanie, że Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w dniu uwłaszczenia nie posiadały osobowości prawnej mimo, że przepisy te w dacie uwłaszczenia tj. 5.XII.1990 r. już nie obowiązywały ponieważ zostały uchylone w związku z wejściem w życie ustawy z 25.IX.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Tak postawiony zarzut jest bezzasadny. Nie można bowiem zarzucać Sądowi naruszenia prawa, które zarówno w dacie uwłaszczenia – 5.XII.1990 r. jak i orzekania przez Sąd nie obowiązywało i nie mogło stanowić podstawy do oceny posiadania lub nie przez ubiegającego się o uwłaszczenie osobowości prawnej. Nie jest też zasadny drugi z wymienionych w podstawach skargi kasacyjnej zarzutów, dotyczący naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 77 § 1 kpa. Przepis ten poprzez art. 59 ustawy z 11.V.1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym miał odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym i jego wskazania obowiązywały również Sąd w postępowaniu, w którym wydany został wyrok objęty skargą kasacyjną. Cytowany przepis stanowi, że "organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy". Nakłada on na Sąd obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego zebranego w sprawie, stanowiącego podstawę orzekania organu administracji publicznej, którego orzeczenie poddane jest w wyniku wniesionej skargi, kontroli Sądu Administracyjnego pod względem jego zgodności z obowiązującym prawem. W skardze kasacyjnej Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" wskazywały na naruszenie przez Sąd w zaskarżonym wyroku wzmiankowanego przepisu poprzez "niewłaściwą ocenę i rozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego" polegającą na nie odniesieniu się przez Sąd do dowodów wymienionych w skardze kasacyjnej, które – zdaniem Przedsiębiorstwa – wskazywały na istnienie w dniu 5.XII.1990 r. Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" jako osoby prawnej. Postawiony zarzut byłby słuszny gdyby Sąd rzeczywiście nie rozpatrzył całego zebranego w sprawie materiału dokumentacyjnego, a zwłaszcza gdyby pominął istotne – jak twierdzi wnoszący skargę kasacyjną w sprawie uwłaszczenia – dowody świadczące o tym, że Przedsiębiorstwo w dacie, z którą ustawa wiąże powstanie skutku prawnego w postaci przekształcenia prawa zarządu do gruntu w prawo użytkowania wieczystego, istniało tak w sensie faktycznym jak i prawnym. Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej, ustalenia Sądu stwierdzające, że Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" nie mogły być podmiotem uwłaszczenia ponieważ w dniu wejścia w życie ustawy z 29.IX.1990 r. o zmianie ustawy... tj. 5.XII.1990 r. nie istniały jako państwowa osoba prawna, są prawidłowe i znajdują oparcie w materiale dowodowym sprawy, w tym także w powołanym w skardze kasacyjnej Statucie Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]". Zarządzenie Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.IV.1973 r. w sprawie utworzenia przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]" zostało wydane jako wykonanie postanowień uchwały Nr 65/73 Rady Ministrów z 31.III.1973 r. w sprawie zmian w organizacji przemysłu spirytusowego i cukrowniczego nakazującej Ministrowi Przemysłu Spożywczego i Skupu utworzenie wielozakładowego przedsiębiorstwa przemysłu spirytusowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]". Nowoutworzone przedsiębiorstwo, o którym wyżej mowa, powstało przez połączenie szeregu przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego wskazanych w § 1 ust. 1 zarządzenia Nr 37 zgodnie z przepisami dekretu z 26.X.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111) art. 4 ust. 1, art. 6 i art. 18 ust. 1 – stanowiącymi podstawę prawną cytowanego zarządzenia i przejęło prawa i obowiązki przedsiębiorstw państwowych wymienionych w ust. 1 § 1 oraz Zjednoczenia Przedsiębiorstw Przemysłu Spirytusowego wraz z zadaniami określonymi w planie na rok 1973 i planach wieloletnich.
Jak wynika z § 8 w/w zarządzenia przedsiębiorstwa, na bazie których powstało Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]" z siedzibą w Warszawie, weszły w skład przedsiębiorstwa jako jego zakłady. Pod pozycją 7 wymienione zostały jako zakład przedsiębiorstwa "[...]" – Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi. Stosownie zaś do postanowień § 7 ust. 2 zarządzenia, dyrektor przedsiębiorstwa "[...]" mógł ustanowić dyrektorów zakładów pełnomocnikami uprawnionymi do wykonywania czynności prawnych w imieniu przedsiębiorstwa w sprawach dotyczących kierowanego przez nich zakładu. Właśnie o udzieleniu takiego pełnomocnictwa dyrektorowi Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi świadczy postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi z 16.XII.1983 r. dotyczące dokonania z wniosku Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]" wpisu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych o udzieleniu dyrektorowi w/w Zakładów stosownego pełnomocnictwa. Powyższe wskazuje, że z chwilą powołania przedsiębiorstwa wielozakładowego p.n. Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]", Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego stając się jednostką organizacyjną tego przedsiębiorstwa w formie zakładu, przestały istnieć jako samodzielne przedsiębiorstwo i utraciły osobowość prawną.
Okoliczność tę potwierdza znajdujący się w aktach sprawy Statut Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]", według którego przedsiębiorstwo to było przedsiębiorstwem wielozakładowym i działało na zasadach pełnego rozrachunku gospodarczego jako samodzielna samorządna i samofinansująca się jednostka gospodarcza posiadająca osobowość prawną i rozliczająca się z budżetem państwa. Natomiast wchodzące w skład przedsiębiorstwa zakłady działały na zasadach wewnętrznego pełnego rozrachunku gospodarczego i rozliczały się z przedsiębiorstwem. Pełny wewnętrzny rozrachunek gospodarczy był stosowany przez zakłady wielozakładowych przedsiębiorstw albo zakłady wchodzące w skład kombinatów. Jednak mimo tego, że zakłady na pełnym wewnętrznym rozrachunku gospodarczym dysponowały własnym rachunkiem bankowym i bilansem, brak im było pełnej samodzielności operatywno-gospodarczej ponieważ nie posiadały osobowości prawnej. Działały one jako części składowe przedsiębiorstwa, a w zakresie praw i obowiązków majątkowych zawsze w jego imieniu jako osoby prawnej. Sposób utworzenia oraz funkcjonowania Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]" wskazuje, że nie było ono powołane jako przedsiębiorstwo prowadzące w rozumieniu przepisów uchwały Nr 388 Rady Ministrów z 17.XI.1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących (M.P. Nr 94, poz. 417). Zgodnie bowiem z § 3 ust. 2 pkt 1 cytowanej uchwały, powołanie przedsiębiorstwa prowadzącego następowało przez nadanie mu statutu w trybie zarządzenia właściwego ministra, jeśli przedsiębiorstwo podlegało – jak w tym przypadku – zwierzchniemu nadzorowi ministra. Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]" natomiast nie zostało powołane w powyższy sposób lecz na podstawie art. 18 ust. 1 (wymienionego w podstawie prawnej zarządzenia Nr 37) dekretu z 26.X.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych poprzez połączenie szeregu przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego zarządzeniem Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.IV.1973 r. w jedno przedsiębiorstwo wielozakładowe. To zaś oznacza, że wnoszące skargę kasacyjną Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi nie działały w ramach Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]" jako jedno ze zgrupowanych w nim przedsiębiorstw jak to ma miejsce w przypadku przedsiębiorstw prowadzących lecz jako wewnętrzna komórka organizacyjna działająca w formie zakładu.
Potwierdzeniem tego faktu są również zarządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Nr 151 i Nr 157 oba z 31.XII.1990 r., pierwsze w sprawie podziału przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu Spirytusowego "[...]", a drugie w sprawie utworzenia przedsiębiorstwa o nazwie Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi. Zarządzenie Nr 151 stanowiło w § 2, że w wyniku podziału Przedsiębiorstwa "[...]" będą utworzone przedsiębiorstwa państwowe (pod pozycją 6 wymieniono Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]"), którym przydzielono część mienia Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]", które prawnie istniało do 30.VI.1991 r. Natomiast zarządzenie Nr 157 było następstwem wykonania zapowiedzi wymienionej w § 2 do zarządzenia Nr 151, przy czym powołany w podstawie prawnej zarządzenia Nr 157 przepis art. 9 ust. 1 ustawy z 25.IX.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz.80) dotyczy utworzenia przedsiębiorstwa państwowego jako nowego podmiotu gospodarczego, który zgodnie z § 7 zarządzenia Nr 157 mógł zacząć funkcjonować dopiero od 1.VII.1991 r. Niezasadne jest też twierdzenie zawarte w skardze kasacyjnej, że Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi, po włączeniu ich jako zakładu w struktury Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]" nadal zachowały osobowość prawną ponieważ nie zostały wykreślone z rejestru przedsiębiorstw. Twierdzenia te nie zostały poparte żadnym dowodem, co więcej są one sprzeczne ze stanowiskiem Łódzkich Zakładów wyrażonym we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z 23.IV.2002 r. dotyczącą nieważności decyzji o uwłaszczeniu Zakładów nieruchomością stanowiąca działkę Nr 17/5 położoną w Łodzi przy ul. Kopcińskiego 58, w którym to wniosku stwierdzono "Z faktu, że w tym dniu (5.XII.1990 r.) Zakłady nie były wpisane do rejestru sądowego, nie wynika brak podstaw do ich uwłaszczenia". Zgodnie z art. 67 ust. 3 cytowanej ustawy z 25.IX.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, organy prowadzące dotychczas rejestr przedsiębiorstw (Ministerstwo Finansów prowadziło rejestr dla przedsiębiorstw kluczowych) miały obowiązek przekazać ten rejestr wraz z należącą do niego dokumentacją w terminie 3 miesięcy od wejścia w życie ustawy właściwym sądom. Na potwierdzenie nie wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru wnoszący skargę kasacyjną nie przedłożył żadnego dowodu z rejestru sądowego. W świetle powyższego, prawidłowe jest zatem stanowisko Sądu wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że w dacie uwłaszczenia na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29.IX.1990 r. – tj. 5.XII.1990 r. – Łódzkie Zakłady Przemysłu Spirytusowego "[...]" w Łodzi, będąc Zakładem Przedsiębiorstwa Przemysłu Spirytusowego "[...]", nie spełniały przesłanki normatywnej uwłaszczenia zawartej w tym przepisie ponieważ nie były osobą prawną, a tylko państwowa osoba prawna mogła skorzystać z uwłaszczenia w tym trybie. To zaś wskazuje, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, gdyż jak wykazano Naczelny Sąd Administracyjny ocenił cały zebrany w sprawie materiał dowodowy mający znaczenie w przedmiocie uwłaszczenia, a zaskarżony wyrok jest wypadkową tej oceny.
Z tych względów na podstawie art. 184 ustawy z 30.VIII.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 z późn. zm.) – skargę kasacyjną należało oddalić.